سرطان یک علت ندارد؛ از تغییر در ژن‌هایی به وجود می‌آید که رشد و تقسیم سلول را کنترل می‌کنند [۱]. بیشتر این تغییرها اتفاقی‌اند و در طول سال‌ها روی هم جمع می‌شوند؛ برای همین سن مهم‌ترین عامل خطر است [۱، ۲]. عوامل بیرونی هم نقش بزرگی دارند: در بررسی ۱۸۵ کشور، تقریباً ۴ مورد از هر ۱۰ سرطان تازه به عللی مربوط بود که می‌شود تغییرشان داد، به‌ویژه دخانیات، عفونت‌ها و الکل [۴]. فقط حداکثر حدود ۱ مورد از هر ۱۰ سرطان به‌دلیل تغییر ژنی ارثی است [۱].
نکات کلیدی
- سرطان از تغییرات ژنی شروع می‌شود: گاهی اشتباه اتفاقی هنگام تقسیم سلول، گاهی آسیب عوامل بیرونی مثل دود دخانیات و آفتاب، و گاهی ارث [۱].
- بزرگ‌ترین علت‌های قابل پیشگیری در جهان دخانیات، عفونت‌ها و الکل هستند؛ در آمریکا سیگار، اضافه‌وزن و الکل [۴، ۵].
- «سرطان‌زا» بودن یک ماده قوت شواهد را نشان می‌دهد، نه مقدار خطر را؛ دو چیز در یک گروه ممکن است خطر بسیار متفاوتی داشته باشند [۷، ۸].
- معمولاً نمی‌شود دانست چرا یک نفر سرطان می‌گیرد و دیگری نه [۱۲]؛ بیشتر سرطان‌ها اتفاقی پیش می‌آیند و نباید بیمار یا خانواده‌اش را مقصر دانست [۱].
چرا سرطان می‌گیریم؟
سرطان از تغییر در ژن‌هایی شروع می‌شود که رشد و تقسیم سلول را کنترل می‌کنند [۱]. این تغییرها از سه راه پیش می‌آیند [۱]:
- اشتباه اتفاقی هنگام کپی شدن DNA در تقسیم سلول؛
- آسیب عوامل بیرونی به DNA، مثل مواد شیمیایی دود دخانیات، اشعه فرابنفش آفتاب و ویروس HPV؛
- ارث: تغییر ژنی‌ای که از پدر یا مادر رسیده است.
بیشتر این تغییرها به‌تنهایی آسیبی ندارند؛ اما وقتی در طول سال‌ها چند تغییر روی هم جمع شوند، سلول سالم ممکن است سرطانی شود. به گفته مؤسسه ملی سرطان آمریکا، بیشتر سرطان‌ها به همین شکل و به‌طور اتفاقی در طول زمان پیش می‌آیند [۱]. توضیح ساده سرطان را در سرطان چیست و چگونه به وجود می‌آید؟ بخوانید.
سرطان از چند سالگی شروع می‌شود؟
سرطان در هر سنی ممکن است، اما خطرش با بالا رفتن سن خیلی بیشتر می‌شود؛ سن مهم‌ترین عامل خطر سرطان است [۲]. در آمریکا، نیمی از سرطان‌ها در ۶۷ سالگی یا بعد از آن تشخیص داده می‌شوند و خطر سالانه سرطان از ۶۰ سالگی به بعد حدود ۳ برابر یا بیشتر از خطر در ۴۵ تا ۴۹ سالگی است [۲]. دلیلش این است که تماس با عوامل خطر در طول عمر روی هم جمع می‌شود و توان ترمیم سلول‌ها با بالا رفتن سن کم می‌شود [۳].
با این حال، بعضی سرطان‌ها، مثل سرطان استخوان، بیشتر در کودکان و نوجوانان دیده می‌شوند [۲]. سن شروع غربالگری هر سرطان فرق دارد: غربالگری سرطان.
عوامل خطر سرطان: کدام علت‌ها ثابت شده‌اند؟
تغییرات سرطانی از اثر هم‌زمان ژن‌های هر فرد و عوامل بیرونی پیش می‌آیند. سازمان جهانی بهداشت عوامل بیرونی را سه دسته می‌کند [۳]: فیزیکی (مثل اشعه فرابنفش و پرتوی یونیزان)، شیمیایی (مثل آزبست، دود دخانیات، الکل، آفلاتوکسین در غذای آلوده و آرسنیک در آب آشامیدنی) و زیستی (عفونت با بعضی ویروس‌ها، باکتری‌ها یا انگل‌ها). این‌ها مهم‌ترین علت‌های شناخته‌شده‌اند:
| عامل | چه می‌دانیم | چه کنیم |
|---|---|---|
| دخانیات (سیگار، قلیان، پیپ و تنباکوی جویدنی) | بزرگ‌ترین علت قابل پیشگیری سرطان در جهان؛ در آمریکا تقریباً ۲ مورد از هر ۱۰ سرطان به سیگار مربوط بود [۴، ۵] | کنار گذاشتن آن مهم‌ترین قدم است [۳، ۴] |
| عفونت‌ها: ویروس HPV، هپاتیت B و C، میکروب هلیکوباکتر، ویروس EBV و HIV | حدود ۱ مورد از هر ۱۰ سرطان در جهان؛ از جمله سرطان دهانه رحم و کبد [۳] | واکسن HPV و هپاتیت B برای گروه‌هایی که توصیه شده است [۳] |
| الکل | یکی از سه علت اصلی سرطان‌های قابل پیشگیری در جهان [۴] | نوشیدن الکل را کنار بگذارید یا کم کنید [۳] |
| اضافه‌وزن و چاقی | در آمریکا پس از سیگار، دومین عامل قابل تغییر سرطان بود [۵] | نگه داشتن وزن مناسب [۳] |
| کم‌تحرکی و کم خوردن میوه و سبزی | همراه دخانیات، الکل و اضافه‌وزن، علت نزدیک به یک‌چهارم مرگ‌های سرطانی‌اند [۳] | تحرک منظم و غذای پر از میوه و سبزی [۳] |
| گوشت فرآوری‌شده (سوسیس و کالباس) و گوشت قرمز | گوشت فرآوری‌شده سرطان‌زا (گروه ۱) و گوشت قرمز احتمالاً سرطان‌زا (گروه 2A)، به‌ویژه برای سرطان روده بزرگ؛ خطر با مقدار بیشتر می‌شود [۷] | بسیاری از توصیه‌های بهداشتی کشورها محدود کردن آن را توصیه می‌کنند [۷] |
| اشعه فرابنفش آفتاب و دستگاه‌های برنزه‌کننده | عامل فیزیکی سرطان‌زا [۳]؛ در آمریکا ملانوما از سرطان‌هایی بود که بیشترین موارد مربوط به عوامل قابل تغییر را داشت [۵] | محافظت از پوست در برابر آفتاب [۳] |
| آلودگی هوا و گاز رادون | آلودگی هوا عامل خطر مهم سرطان ریه است [۳] | کم کردن تماس با آلودگی هوای بیرون و داخل خانه [۳] |
| پرتوی یونیزان | از عوامل فیزیکی سرطان‌زا [۳] | استفاده درست و به‌جا از پرتو در پزشکی و کم کردن تماس شغلی [۳] |
| تریاک | سرطان‌زا برای انسان (گروه ۱)؛ علت سرطان حنجره، ریه و مثانه، چه کشیدنی و چه خوراکی [۱۰] | کنار گذاشتن آن با کمک پزشک |
| ژن ارثی (مثل BRCA) | حداکثر حدود ۱ مورد از هر ۱۰ سرطان [۱] | اگر چند نفر در خانواده سرطان داشته‌اند، با پزشک درباره آزمایش ژنتیک صحبت کنید [۱] |
| سن | مهم‌ترین عامل خطر و قابل تغییر نیست [۲] | غربالگری در سن مناسب |
داشتن یک عامل خطر یعنی احتمال بیشتر، نه ابتلای حتمی.
بیشتر بخوانید: قلیان، تریاک، ترک سیگار، الکل، چاقی، گوشت قرمز و سوسیس و کالباس، واکسن HPV، آزمایش هلیکوباکتر، سی‌تی‌اسکن و عکس رادیولوژی و آیا سرطان ارثی است؟
چه مقدار از سرطان‌ها علت قابل پیشگیری دارند؟
در بررسی بزرگی که آژانس بین‌المللی پژوهش سرطان (وابسته به سازمان جهانی بهداشت) در ۱۸۵ کشور انجام داد، تقریباً ۴ مورد از هر ۱۰ سرطان تازه در سال ۲۰۲۲ به ۳۰ علت قابل تغییر مربوط بود؛ در مردان تقریباً نیمی از سرطان‌ها و در زنان حدود ۳ مورد از هر ۱۰ [۴]. در آمریکا هم حدود ۴ مورد از هر ۱۰ سرطان در بزرگسالان ۳۰ سال و بیشتر به عوامل قابل تغییر مربوط بود [۵].
یعنی بخش بزرگی از سرطان‌ها را می‌شود پیشگیری کرد. کارهای عملی را در آیا می‌توان از سرطان پیشگیری کرد؟ ببینید.
آیا هر سرطانی علت روشنی دارد؟
نه. معمولاً نمی‌شود دانست چرا یک نفر سرطان می‌گیرد و دیگری نه [۱۲]. بیشتر سرطان‌ها به‌طور اتفاقی و با جمع شدن تغییرات ژنی در طول زمان پیش می‌آیند [۱]. عامل خطر یعنی احتمال بیشتر، نه قطعیت؛ حتی کسی که تغییر ژنی ارثی دارد، حتماً سرطان نمی‌گیرد [۱].
وقتی چند نفر در یک خانواده سرطان می‌گیرند، همیشه علتش ژن ارثی نیست؛ ممکن است به‌دلیل عادت‌ها یا محیط مشترک، مثل دخانیات، یا فقط از روی تصادف باشد [۱]. پس سرطان تقصیر بیمار یا خانواده‌اش نیست.
خبرهای تازه درباره «علت سرطان» را با احتیاط بخوانید: یک مطالعه که ارتباطی دیده، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که آن چیز علت سرطان است؛ وقتی مطالعه‌های زیادی به نتیجه مشابه برسند، می‌شود مطمئن‌تر بود [۱۲].
«سرطان‌زا» یعنی چه؟ گروه‌بندی سازمان جهانی بهداشت
آژانس بین‌المللی پژوهش سرطان (وابسته به سازمان جهانی بهداشت) مواد و عوامل را بر اساس قوت شواهد گروه‌بندی می‌کند، نه بر اساس مقدار خطر [۷، ۸]. یعنی دو عامل در یک گروه ممکن است خطر بسیار متفاوتی داشته باشند؛ مقدار و مدت تماس هم مهم است [۸]. مثلاً گوشت فرآوری‌شده و دود دخانیات هر دو در گروه ۱ هستند، اما این به معنی خطر یکسان نیست [۷]: طبق برآوردها، در جهان سالانه حدود ۳۴ هزار مرگ سرطانی به رژیم پر از گوشت فرآوری‌شده نسبت داده شده و حدود یک میلیون مرگ سرطانی به دخانیات [۷].
| گروه | یعنی چه | نمونه‌ها |
|---|---|---|
| گروه ۱ | سرطان‌زا برای انسان: شواهد قانع‌کننده‌ای هست که سرطان ایجاد می‌کند [۷] | دود دخانیات، آزبست، گوشت فرآوری‌شده و تریاک [۷، ۱۰] |
| گروه 2A | احتمالاً سرطان‌زا: در انسان ارتباطی دیده شده، اما توضیح‌های دیگر مثل شانس یا خطای مطالعه کنار گذاشته نشده‌اند [۸] | گوشت قرمز، کار در شیفت شب و نوشیدنی‌های خیلی داغ (۶۵ درجه یا داغ‌تر) [۷، ۸، ۶] |
| گروه 2B | ممکن است سرطان‌زا باشد [۹] | امواج رادیویی موبایل (از سال ۲۰۱۱) [۹] |
| گروه ۳ | قابل طبقه‌بندی نیست: داده‌های موجود برای نتیجه‌گیری کافی نیست؛ این به معنی بی‌خطر بودنِ ثابت‌شده هم نیست [۶] | قهوه و چای [۶] |
درباره موبایل، مطالعه‌های بزرگ‌تر بعدی را در صفحه «آیا موبایل باعث سرطان می‌شود؟» ببینید.
کار شبانه، خواب و سرطان
آژانس بین‌المللی پژوهش سرطان در سال ۲۰۱۹ کار در شیفت شب را «احتمالاً سرطان‌زا» (گروه 2A) دانست [۸]. در بعضی مطالعه‌ها، کار شبانه با سرطان سینه، پروستات و روده بزرگ همراه بوده است؛ اما بعضی مطالعه‌های بزرگ دیگر چنین ارتباطی پیدا نکرده‌اند و نمی‌شود مطمئن بود که علت، خود کار شبانه است [۸]. کار شبانه ساعت درونی بدن را به هم می‌زند، اما هنوز معلوم نیست این تا چه اندازه به سرطان منجر می‌شود [۸].
خواب: در مروری بر ۶۵ مطالعه با بیش از یک و نیم میلیون نفر، کم‌خوابی یا پرخوابی به‌طور کلی با خطر بیشتر سرطان همراه نبود؛ پژوهشگران گفته‌اند برای نتیجه قطعی مطالعه‌های بهتری لازم است [۱۱].
اگر شب‌کار هستید، کارهایی که اثرشان بر خطر سرطان ثابت شده، برای شما هم مهم‌ترین‌اند: دوری از دخانیات، وزن مناسب، تحرک و غربالگری به‌موقع [۳]. اگر نگرانید، با پزشکتان صحبت کنید [۸].
درباره علت‌های دیگر چه می‌دانیم؟
پاسخ این پرسش‌های رایج را با شواهد در صفحه‌های جداگانه داده‌ایم:
- آیا استرس و ناراحتی باعث سرطان می‌شود؟
- آیا موبایل باعث سرطان می‌شود؟
- آیا قند و شکر باعث رشد سرطان می‌شود؟
- آیا قهوه یا چای باعث سرطان می‌شود؟
- آیا آسپارتام و شیرین‌کننده‌های مصنوعی سرطان‌زا هستند؟
- آیا رنگ مو باعث سرطان می‌شود؟
- آیا دئودورانت یا سوتین باعث سرطان سینه می‌شود؟
- آیا سیگار الکترونیکی باعث سرطان می‌شود؟
- آیا قرص ضدبارداری باعث سرطان می‌شود؟ و هورمون‌درمانی یائسگی
- آیا سرطان مسری است؟
چگونه خطر سرطان را کم کنم؟
سن و ژن‌ها در دست ما نیستند، اما کم کردن تماس با عوامل خطر قابل اجتناب می‌تواند خطر بعضی سرطان‌ها را کم کند [۱۲]. اگر دخانیات (سیگار یا قلیان) مصرف می‌کنید، کنار گذاشتن آن بیشترین اثر را دارد، چون دخانیات بزرگ‌ترین علت قابل پیشگیری سرطان است [۴]. سازمان جهانی بهداشت این کارها را هم توصیه می‌کند: وزن مناسب، غذای پر از میوه و سبزی، تحرک منظم، کم کردن یا کنار گذاشتن الکل، واکسن HPV و هپاتیت B، محافظت در برابر آفتاب و کم کردن تماس با آلودگی هوا [۳]. فهرست کامل: آیا می‌توان از سرطان پیشگیری کرد؟ و غربالگری سرطان.
پرسش‌های متداول
سرطان از چی میاد؟ چرا کسی که سیگار نمی‌کشید و سالم زندگی می‌کرد سرطان گرفت؟
آیا میکروب‌ها هم سرطان ایجاد می‌کنند؟
بعضی عفونت‌های طولانی بله. ویروس HPV، ویروس‌های هپاتیت B و C، میکروب هلیکوباکتر پیلوری و ویروس EBV در جهان حدود ۱ مورد از هر ۱۰ سرطان را ایجاد می‌کنند؛ مثلاً هپاتیت B و C سرطان کبد و HPV سرطان دهانه رحم [۳]. برای بعضی از آن‌ها واکسن هست [۳]. ببینید: واکسن HPV، آزمایش هلیکوباکتر و آیا سرطان مسری است؟
آیا آلودگی هوا باعث سرطان می‌شود؟
آلودگی هوا عامل خطر مهم سرطان ریه است [۳] و در برآورد جهانی جزو علت‌های قابل تغییر سرطان شمرده شده است [۴]. سازمان جهانی بهداشت کم کردن تماس با آلودگی هوای بیرون و داخل خانه، از جمله گاز رادون، را توصیه می‌کند [۳]. با این حال دخانیات بزرگ‌ترین علت قابل پیشگیری سرطان است [۴]؛ پس اگر سیگار می‌کشید، ترک آن مهم‌ترین کار است.
آیا سرطان ارثی است؟
خود سرطان به ارث نمی‌رسد؛ فقط گاهی تغییر ژنی‌ای که خطر را بالا می‌برد به ارث می‌رسد، و این یعنی خطر بیشتر، نه ابتلای حتمی. حداکثر حدود ۱ مورد از هر ۱۰ سرطان به‌دلیل ژن ارثی است [۱]. بیشتر بخوانید: آیا سرطان ارثی است؟
آیا شیفت شب کار کردن خطر سرطان دارد؟
کار شبانه «احتمالاً سرطان‌زا» شمرده می‌شود، چون در بعضی مطالعه‌ها با سرطان سینه، پروستات و روده بزرگ همراه بوده است؛ اما شواهد در انسان محدود است و نتیجه مطالعه‌ها یکسان نبوده است [۸]. بخش «کار شبانه، خواب و سرطان» را در همین صفحه ببینید.
کسر قابل انتساب و طبقه‌بندی IARC (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
برآورد جهانی ۲۰۲۲ (IARC، Nature Medicine ۲۰۲۶). ۳۰ عامل قابل تغییر (دخانیات، الکل، BMI بالا، فعالیت بدنی ناکافی، تنباکوی بدون دود و فوفل، تغذیه ناکافی با شیر مادر، آلودگی هوا، اشعه فرابنفش، ۹ عامل عفونی و ۱۳ مواجهه شغلی) در ۳۶ سرطان و ۱۸۵ کشور، با داده‌های شیوع حدود سال ۲۰۱۲ برای در نظر گرفتن فاصله مواجهه تا سرطان: ۷٫۱ میلیون از ۱۸٫۷ میلیون سرطان تازه (۳۷٫۸٪) قابل انتساب بود؛ ۴۵٫۴٪ در مردان و ۲۹٫۷٪ در زنان (بین مناطق ۲۸٫۱ تا ۵۷٫۲٪ در مردان و ۲۴٫۶ تا ۳۸٫۲٪ در زنان). سهم سیگار ۱۵٫۱٪، عفونت‌ها ۱۰٫۲٪ و الکل ۳٫۲٪ بود؛ ریه، معده و دهانه رحم نزدیک به نیمی از سرطان‌های قابل پیشگیری را تشکیل دادند [۴].
آمریکا، ۲۰۱۹ (۳۰ سال و بالاتر). ۴۰٫۰٪ سرطان‌های مهاجم (بدون NMSC؛ ۷۱۳٬۳۴۰ از ۱٬۷۸۱٬۶۴۹) و ۴۴٫۰٪ مرگ‌های سرطانی (۲۶۲٬۱۲۰ از ۵۹۵٬۷۳۷) قابل انتساب به عوامل بررسی‌شده بود. سیگار ۱۹٫۳٪ موارد و ۲۸٫۵٪ مرگ‌ها، اضافه‌وزن ۷٫۶٪ و ۷٫۳٪، و الکل ۵٫۴٪ و ۴٫۱٪؛ در ۱۹ از ۳۰ نوع سرطان بیش از نیمی از موارد و مرگ‌ها قابل انتساب بود [۵]. PAF علیت و حذف کامل مواجهه را فرض می‌کند و برآوردی جمعیتی است، نه پیش‌بینی برای یک فرد.
طبقه‌بندی IARC. گروه 2A معمولاً یعنی شواهد محدود در انسان و شواهد کافی در حیوان؛ «شواهد محدود» یعنی ارتباط مثبت دیده شده ولی شانس، سوگیری یا مخدوش‌کننده رد نشده است. طبقه‌بندی hazard را مشخص می‌کند، نه risk را [۸]. گروه ۳ به معنی اثبات بی‌خطری نیست؛ قهوه (جلد ۱۱۶، ۲۰۱۶) در گروه ۳ قرار گرفت و برای سرطان پانکراس، سینه و پروستات اثر سرطان‌زا دیده نشد و برای کبد و آندومتر خطر کمتر بود، اما نوشیدنی‌های خیلی داغ (۶۵ درجه یا بیشتر) گروه 2A شدند (سرطان مری) [۶]. GBD در زمان ارزیابی گوشت حدود ۳۴ هزار مرگ سرطانی در سال را به رژیم پر از گوشت فرآوری‌شده نسبت می‌داد، در برابر حدود ۱ میلیون برای دخانیات، ۶۰۰ هزار برای الکل و بیش از ۲۰۰ هزار برای آلودگی هوا [۷]. تریاک (جلد ۱۲۶، ۲۰۲۰): گروه ۱ برای مصرف کشیدنی و خوراکی؛ شواهد کافی برای حنجره، ریه و مثانه و شواهد محدود برای مری، معده، پانکراس و حلق؛ شامل سایر اپیوئیدها نمی‌شود [۱۰].
شیفت شب (جلد ۱۲۴، ۲۰۱۹). گروه 2A: شواهد محدود در انسان (ارتباط مثبت با سرطان سینه، پروستات و کولورکتوم؛ بعضی مطالعه‌های بزرگ و آموزنده ارتباط دیدند و بعضی ندیدند و سوگیری با اطمینان کافی رد نشد)، شواهد کافی در حیوان برای تغییر چرخه نور و تاریکی و شواهد مکانیستیک قوی (سرکوب ایمنی، التهاب مزمن، تکثیر سلولی). حدود ۲۰٪ شاغلان در آمریکای شمالی، اروپا و جاهای دیگر خارج از شیفت روز کار می‌کنند [۸].
طول خواب. متاآنالیز ۶۵ مطالعه از ۲۵ مقاله (۱٬۵۵۰٬۵۲۴ نفر، ۸۶٬۲۰۱ سرطان): خواب کوتاه OR ۱٫۰۱ (۰٫۹۷ تا ۱٫۰۵) و خواب طولانی OR ۱٫۰۲ (۰٫۹۷ تا ۱٫۰۷)؛ در زیرگروه‌ها خواب کوتاه در آسیایی‌ها (OR ۱٫۳۶) و خواب طولانی برای سرطان کولورکتال (OR ۱٫۲۱) معنی‌دار بود، ولی در تحلیل دوز-پاسخ ارتباط معنی‌داری دیده نشد [۱۱].
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابعبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/what-causes-cancer/