اسکن استخوان تمام بدن آزمونی از پزشکی هسته‌ای است: مقدار بسیار کمی ماده پرتوزا در رگ تزریق می‌شود و در جاهایی از استخوان جمع می‌شود که در حال ترمیم یا تغییرند؛ سپس دوربین ویژه‌ای از کل اسکلت تصویر می‌گیرد [۱، ۲]. در سرطان، بیشتر برای دیدن اینکه سرطان‌هایی مثل پروستات، سینه، ریه یا کلیه به استخوان رسیده‌اند یا نه به کار می‌رود؛ اما شکستگی پنهان، عفونت استخوان و آرتروز را هم نشان می‌دهد [۱]. هر «نقطه داغ» در اسکن سرطان نیست و اغلب آزمون دیگری مثل عکس ساده، سی‌تی‌اسکن یا MRI لازم است؛ در سرطان پروستات پرخطر، پت اسکن PSMA دقیق‌تر است [۱، ۴].
نکات کلیدی
- اسکن استخوان تغییرات استخوان را خیلی زود، گاهی چند هفته یا چند ماه پیش از عکس ساده، نشان می‌دهد و همه اسکلت را در یک آزمون می‌بیند [۱].
- پرتو آن کم است: تقریباً به اندازه پرتوی که هر کس در حدود یک سال از طبیعت می‌گیرد [۱، ۸]. برای خانواده اقدام خاصی لازم نیست [۱].
- هر نقطه پررنگ (نقطه داغ) سرطان نیست؛ آرتروز، شکستگی قدیمی یا تازه و عفونت هم همین شکل را می‌دهند [۱].
- در سرطان پروستات کم‌خطر و سرطان سینه مرحله اولیه بدون علامت، معمولاً اسکن استخوان لازم نیست [۳، ۵].
- در سرطان پروستات پرخطر، پت اسکن PSMA از ترکیب سی‌تی‌اسکن و اسکن استخوان دقیق‌تر است و پرتو کمتری دارد [۳، ۴].
اسکن استخوان چیست و چطور کار می‌کند؟
اسکن استخوان (سینتی‌گرافی استخوان) آزمونی در بخش پزشکی هسته‌ای است. مقدار بسیار کمی ماده پرتوزا (معمولاً همراه دارویی شبیه داروهای استخوان) در رگ دست تزریق می‌شود و با خون به استخوان‌ها می‌رسد [۱، ۲]. این ماده بیشتر در جاهایی جمع می‌شود که خون‌رسانی و بازسازی استخوان بیشتر است؛ یعنی جاهایی که استخوان به‌خاطر سرطان، شکستگی، عفونت یا ساییدگی در حال ترمیم یا تغییر است [۱]. چند ساعت بعد، دوربین ویژه‌ای از کل اسکلت تصویر می‌گیرد [۱].
مزیت اسکن استخوان این است که همه استخوان‌های بدن را با پرتو نسبتاً کم یک‌جا نشان می‌دهد و تغییرات را زودتر از عکس ساده پیدا می‌کند [۱]. عیبش این است که نمی‌گوید علت نقطه پررنگ چیست؛ برای همین گاهی تصویرهای سه‌بعدی همان روز (SPECT یا SPECT/CT) یا آزمون دیگری لازم است [۱].
اسکن استخوان تمام بدن برای چه انجام می‌شود؟
بررسی پخش شدن سرطان به استخوان
در سرطان‌هایی که بیشتر به استخوان پخش می‌شوند، مثل پروستات، سینه، ریه و کلیه [۱]. بیشتر بخوانید: متاستاز استخوان
درد استخوان بی‌دلیل
برای پیدا کردن علت دردی که با معاینه و عکس ساده روشن نشده است [۱]. در سرطان پروستات، اگر درد استخوان دارید، اسکن بدون توجه به PSA و نمره گلیسون انجام می‌شود [۲، ۳].
پیش از درمان با داروهای پرتوزای استخوان
پیش از درمان‌هایی که ماده پرتوزا را مستقیم به جاهای درگیر استخوان می‌رسانند، مثل رادیوم-۲۲۳ [۱].
بیماری‌های غیرسرطانی
شکستگی پنهان یا ناشی از فشار، عفونت استخوان، آرتروز و التهاب مفاصل، بیماری پاژه و شل شدن مفصل مصنوعی [۱].
در سرطان پروستات و سرطان سینه، چه کسی به اسکن استخوان نیاز دارد؟
سرطان پروستات. پزشک بر اساس PSA، نمره گلیسون و اندازه تومور، گروه خطر شما را تعیین می‌کند [۳]. در سرطان کم‌خطر و سرطان با خطر متوسط مطلوب، رهنمود اروپایی تصویربرداری بیشتر برای یافتن پخش شدن را لازم نمی‌داند [۳]. در سرطان با خطر متوسط نامطلوب و سرطان پرخطر، بررسی پخش شدن توصیه می‌شود: پت اسکن PSMA اگر در دسترس باشد، وگرنه دست‌کم سی‌تی‌اسکن (یا MRI) شکم و لگن همراه اسکن استخوان [۳]. اگر درد استخوان دارید، اسکن لازم است، هر قدر هم PSA پایین باشد [۲، ۳]. گروه خطر خود را با ابزار تعیین گروه خطر سرطان پروستات ببینید و درباره نمره گلیسون بخوانید.
سرطان سینه. در سرطان سینه درجا (DCIS) و سرطان مرحله ۱ و ۲ بدون علامت، که خطر پخش شدن کمی دارند، انجام معمول اسکن استخوان، سی‌تی‌اسکن یا پت اسکن فایده‌ای نشان نداده است و می‌تواند به آزمون‌های بی‌مورد بعدی منجر شود [۵]. اگر درد استخوان تازه و ماندگار دارید، به پزشک بگویید [۱]. بیشتر بخوانید: سرطان سینه
درباره آزمون‌هایی که بعد از پایان درمان لازم است بخوانید: بعد از پایان درمان سرطان.
آمادگی برای اسکن استخوان و روز آزمون
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
پرتو اسکن استخوان چقدر است؟ آیا برای خانواده و کودکان خطر دارد؟
پرتوی اسکن استخوان در بزرگسالان حدود ۳ تا ۴ میلی‌سیورت است [۱]؛ تقریباً به اندازه پرتوی که هر کس در حدود یک سال از منابع طبیعی می‌گیرد (حدود ۳ میلی‌سیورت)، و کمتر از یک سی‌تی‌اسکن شکم و لگن (حدود ۶ میلی‌سیورت) [۸]. اگر همان روز سی‌تی‌اسکن هم گرفته شود، پرتوی آن جداگانه اضافه می‌شود [۱]. بیشتر بخوانید: آیا سی‌تی‌اسکن و عکس رادیولوژی باعث سرطان می‌شوند؟
- خانواده: طبق رهنمود انجمن پزشکی هسته‌ای اروپا، برای خانواده بیمار اقدام خاصی لازم نیست [۱]. اگر مرکز شما توصیه دیگری می‌کند، به آن عمل کنید.
- کسی که از بیمار مراقبت می‌کند: در ۲۴ ساعت اول، برای کارهایی مثل تمیز کردن ادرار یا تعویض پوشک بزرگسال، دستکش یک‌بارمصرف بپوشد [۱].
- شیردهی: برای احتیاط، دست‌کم ۴ ساعت شیر ندهید و یک وعده شیر دوشیده‌شده را دور بریزید [۱].
- بارداری: معمولاً آزمون تا بعد از بارداری عقب می‌افتد یا به‌جای آن سونوگرافی یا MRI انتخاب می‌شود [۱].
جواب اسکن استخوان: نقطه داغ یا افزایش جذب یعنی چه؟
در جواب اسکن، جاهایی که ماده پرتوزا بیشتر جمع شده «افزایش جذب» یا «نقطه داغ» (hot spot) نامیده می‌شوند [۱]. این یعنی استخوان در آن نقطه فعال‌تر است، نه لزوماً سرطان. اسکن استخوان تغییرات را بسیار خوب پیدا می‌کند، اما علت آن‌ها را به‌خوبی تشخیص نمی‌دهد؛ برای همین اغلب عکس ساده، سی‌تی‌اسکن، MRI یا پت اسکن لازم می‌شود [۱].
| عبارت در جواب | معمولاً یعنی | قدم بعدی |
|---|---|---|
| اسکن طبیعی (Normal bone scan) | نشانه‌ای از تغییر فعال در استخوان‌ها دیده نشده است [۱] | طبق برنامه پزشک؛ اسکن طبیعی همه ضایعه‌های بسیار کوچک یا فقط تخریبی را رد نمی‌کند [۱، ۴] |
| تغییرات دژنراتیو (Degenerative changes) | ساییدگی و آرتروز مفاصل یا ستون فقرات [۱] | پزشک آن را با علائم، معاینه و تصویربرداری‌های دیگر شما مقایسه می‌کند [۱] |
| افزایش جذب در یک یا چند نقطه (Focal increased uptake) | می‌تواند پخش شدن سرطان، شکستگی قدیمی یا تازه، عفونت یا بیماری پاژه باشد [۱] | تصویر سه‌بعدی، عکس ساده، سی‌تی‌اسکن یا MRI همان ناحیه [۱] |
| ضایعات متعدد مشکوک به متاستاز (Multiple lesions suggestive of metastases) | چند نقطه با شکل و پراکندگی که بیشتر به پخش شدن سرطان به استخوان می‌خورد [۱] | پزشک معالج نتیجه را با PSA یا آزمون‌های دیگر و گاهی نمونه‌برداری می‌سنجد و درمان را برنامه‌ریزی می‌کند [۱، ۳] |
| کاهش جذب یا نقطه سرد (Photopenic / cold lesion) | گاهی در ضایعه‌هایی که استخوان را فقط تخریب می‌کنند و استخوان‌سازی ندارند [۱] | معمولاً آزمون دیگری مثل پت اسکن یا MRI [۱] |
معنی دقیق جواب را فقط پزشک معالج، کنار بقیه آزمون‌های شما، می‌تواند بگوید.
بدتر شدن ظاهری بعد از شروع درمان. اگر اسکن کمتر از ۶ ماه بعد از شروع درمان دوباره انجام شود، پررنگ‌تر شدن یا بیشتر شدن نقاط ممکن است نشانه پیشرفت بیماری باشد، اما گاهی پدیده‌ای به نام «فلر» است: استخوان در حال ترمیم است و درمان اثر کرده است [۱]. پزشک برای قضاوت، نتیجه را با PSA، علائم و آزمون‌های دیگر مقایسه می‌کند.
اسکن استخوان یا پت اسکن PSMA؟ مقایسه با MRI و پت اسکن
| آزمون | چه چیزی را بهتر نشان می‌دهد | کجا بیشتر به کار می‌رود |
|---|---|---|
| اسکن استخوان | تغییرات فعال در کل اسکلت، به‌ویژه ضایعه‌هایی که استخوان‌سازی دارند [۱] | بررسی پخش شدن به استخوان وقتی پت اسکن PSMA در دسترس نیست، درد استخوان، شکستگی پنهان [۱، ۳] |
| پت اسکن PSMA | سلول‌های سرطان پروستات در غدد لنفاوی، استخوان و جاهای دیگر؛ دقیق‌تر از سی‌تی‌اسکن و اسکن استخوان [۳، ۴] | سرطان پروستات پرخطر یا با خطر متوسط نامطلوب [۳] |
| MRI | ستون فقرات را با جزئیات نشان می‌دهد و پخش شدن به مهره‌ها را بهتر از اسکن استخوان معمولی (دوبعدی) پیدا می‌کند [۱] | درد کمر یا شک به فشار بر نخاع؛ گاهی MRI کل بدن [۳، ۷] |
| پت اسکن FDG | ضایعه‌هایی که استخوان را تخریب می‌کنند بهتر از اسکن استخوان دیده می‌شوند [۱] | سرطان‌هایی که بیشتر ضایعه تخریبی در استخوان می‌دهند، مثل لنفوم [۱] |
| پت اسکن فلوراید (NaF) | در یک مطالعه کمی دقیق‌تر از اسکن استخوان سه‌بعدی بود [۶] | سرطان پروستات و سینه پرخطر، در مراکزی که دارند [۶] |
در یک مطالعه بزرگ روی مردان با سرطان پروستات پرخطر، پت اسکن PSMA پخش شدن سرطان را بسیار دقیق‌تر از سی‌تی‌اسکن همراه اسکن استخوان نشان داد، جواب‌های مبهم کمتری داشت، بیشتر باعث تغییر برنامه درمان شد و پرتوی آن کمتر از نصف بود [۴]. برای همین رهنمود اروپایی در این بیماران پت اسکن PSMA را، اگر در دسترس باشد، ترجیح می‌دهد [۳]. اما اسکن استخوان همچنان آزمونی حساس است و توصیه‌های درمانی رهنمود اروپایی بر پایه آن همراه سی‌تی‌اسکن یا MRI نوشته شده‌اند [۳]. بیشتر بخوانید: پت اسکن چیست و چه کاربردی در سرطان دارد؟ و سرطان چطور تشخیص داده می‌شود؟
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
اگر سرطان دارید یا داشته‌اید، در این موارد ظرف ۲۴ ساعت با پزشک یا تیم درمان خود تماس بگیرید [۷]:
- کمردرد یا درد پشت شدید و ماندگار، یا دردی که روزبه‌روز بیشتر می‌شود [۷]
- دردی که با ایستادن، نشستن، حرکت، سرفه، عطسه یا زور زدن بدتر می‌شود، یا شب‌ها خوابتان را به هم می‌زند [۷]
فوراً به اورژانس بروید یا با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید اگر همراه درد پشت این علائم را دارید؛ ممکن است سرطان بر نخاع فشار آورده باشد [۷]:
- ضعف یا سنگینی پاها، سختی راه رفتن یا زمین خوردن
- بی‌حسی، گزگز یا کم شدن حس در پاها، یا دردی که به پاها تیر می‌کشد
- از دست دادن کنترل ادرار یا مدفوع
پرسش‌های متداول
اسکن استخوان چند ساعت طول می‌کشد؟
اسکن استخوان درد دارد؟
فقط سوزن تزریق را حس می‌کنید. در طول تصویربرداری باید چند دقیقه بی‌حرکت دراز بکشید؛ اگر درد دارید، پیش از آزمون بگویید تا برای کم کردن درد برنامه‌ریزی شود [۱].
بعد از اسکن استخوان می‌توانم بچه را بغل کنم؟
اسکن استخوانم سالم بود؛ یعنی سرطان پخش نشده است؟
اسکن طبیعی خبر خوبی است، چون اسکن استخوان آزمون حساسی است [۱]. اما ضایعه‌های بسیار کوچک یا ضایعه‌هایی که فقط استخوان را تخریب می‌کنند ممکن است دیده نشوند [۱]. در سرطان پروستات پرخطر، پت اسکن PSMA پخش شدن را بیشتر از سی‌تی‌اسکن و اسکن استخوان پیدا می‌کند [۴]. نتیجه را با پزشک خود در کنار بقیه آزمون‌ها بررسی کنید.
نقطه داغ در اسکن استخوان یعنی سرطان دارم؟
نه لزوماً. آرتروز، شکستگی قدیمی یا تازه، عفونت و بیماری‌های دیگر هم نقطه داغ می‌دهند [۱]. پزشک معمولاً با یک آزمون دیگر، مثل عکس ساده، سی‌تی‌اسکن یا MRI، علت را مشخص می‌کند [۱]. بخش «جواب اسکن استخوان: نقطه داغ یا افزایش جذب یعنی چه؟» را ببینید.
صفحه‌های مرتبط
روش، دقت تشخیصی و جایگاه در مرحله‌بندی (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
روش (EANM ۲۰۱۶). بیس‌فسفونات نشان‌دار با 99mTc؛ فعالیت متوسط بزرگسالان ۵۰۰ مگابکرل (۳۰۰ تا ۷۴۰ مگابکرل؛ معمولاً ۸ تا ۱۰ مگابکرل/کیلوگرم) به‌صورت وریدی. تصاویر زودرس ۱ تا ۱۰ دقیقه پس از تزریق (در صورت نیاز) و تصاویر تأخیری ۲ تا ۵ ساعت بعد؛ تصاویر دیررس ۶ تا ۲۴ ساعت در موارد منتخب. دوز مؤثر بزرگسالان ۳ تا ۴ میلی‌سیورت بدون احتساب CT (CT تشخیصی ستون فقرات و هیپ ۴ تا ۱۰ میلی‌سیورت). شیردهی: قطع دست‌کم ۴ ساعت و دور ریختن یک وعده. SPECT یا SPECT/CT حساسیت و ویژگی را به‌طور معنی‌دار افزایش می‌دهد. FDG-PET برای متاستازهای لیتیک و ردیاب‌های استخوانی برای متاستازهای بلاستیک حساس‌ترند. افزایش شدت یا تعداد کانون‌ها در اسکن‌های با فاصله کمتر از ۶ ماه می‌تواند پیشرفت یا پدیده فلر باشد؛ جذب کم یا نبود جذب بافت نرم می‌تواند ناشی از جذب بسیار زیاد اسکلت محوری (نمای «سوپراسکن») باشد [۱].
دقت در سرطان پروستات (EAU ۲۰۲۶). متاآنالیز: حساسیت ۷۹٪ (۹۵٪ CI: ۷۳ تا ۸۳) و ویژگی ۸۲٪ (۷۸ تا ۸۵) در سطح بیمار؛ بازده تشخیصی به PSA، مرحله بالینی و گروه گرید ISUP وابسته است؛ در بیماران علامت‌دار مستقل از PSA، ISUP و مرحله انجام شود. توصیه‌ها: خطر پایین و متوسط مطلوب: تصویربرداری مرحله‌بندی اضافه نشود (قوی)؛ متوسط نامطلوب: PSMA PET/CT در صورت دسترسی، یا دست‌کم تصویربرداری مقطعی شکم و لگن و اسکن استخوان (ضعیف)؛ خطر بالا/پیشرفته موضعی: PSMA PET/CT در صورت دسترسی، یا دست‌کم تصویربرداری مقطعی شکم و لگن و اسکن استخوان (قوی) [۳].
proPSMA (۳۰۲ مرد با خطر بالا). دقت PSMA PET-CT ۹۲٪ (۹۵٪ CI: ۸۸ تا ۹۵) در برابر ۶۵٪ (۶۰ تا ۶۹) برای CT همراه اسکن استخوان (تفاوت ۲۷٪؛ P<۰٫۰۰۰۱)؛ حساسیت تصویربرداری متعارف ۳۸٪ در برابر ۸۵٪ و ویژگی ۹۱٪ در برابر ۹۸٪؛ یافته مبهم ۲۳٪ در برابر ۷٪؛ تغییر درمان ۱۵٪ در برابر ۲۸٪؛ پرتوگیری ۱۹٫۲ در برابر ۸٫۴ میلی‌سیورت [۴]. در MITNEC-A1 (۲۶۱ بیمار سرطان پروستات یا سینه پرخطر)، دقت سطح بیمار 18F-NaF PET-CT ۸۴٫۳٪ در برابر ۷۷٫۴٪ برای SPECT با 99mTc-MDP بود (تفاوت ۶٫۹٪؛ P=۰٫۰۱۶) [۶].
سرطان سینه. فهرست «پنج مورد» ASCO: در مرحله‌بندی سرطان سینه زودرس با خطر کم متاستاز (DCIS و مرحله بالینی I و II بدون علامت) PET، CT و اسکن استخوان انجام نشود، چون شواهدی از فایده آن‌ها وجود ندارد [۵].
انواع سرطان مرتبط
پرسش‌های مرتبط
منابع علمی
۹ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹Management of Osteoporosis in Survivors of Adult Cancers With Nonmetastatic Disease: ASCO Clinical Practice Guideline
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/bone-scan/
