تنها راه مطمئن، بررسی‌هایی است که پزشک انجام می‌دهد: پرسیدن از حال شما، معاینه، آزمایش خون و تصویربرداری مثل سی‌تی‌اسکن، MRI یا پت اسکن [۱]. شدت عوارض نشان نمی‌دهد شیمی‌درمانی چقدر اثر کرده است: عوارض زیاد یعنی اثر بیشتر نیست و نداشتن عارضه هم یعنی بی‌اثر بودن نیست [۱]. اگر تومور در تصویربرداری کوچک شده یا از بین رفته باشد، درمان جواب داده است؛ ثابت ماندن تومور هم می‌تواند نتیجه خوبی باشد، چون یکی از هدف‌های شیمی‌درمانی متوقف کردن یا کند کردن رشد سرطان است [۱، ۱۱].
نکات کلیدی
- اثر شیمی‌درمانی با بررسی سنجیده می‌شود: پرسیدن از حال شما، معاینه، آزمایش خون و تصویربرداری مثل سی‌تی‌اسکن، MRI یا پت اسکن [۱].
- عوارض نشانه اثر شیمی‌درمانی نیستند. عوارض شدید یعنی اثر بیشتر نیست و نداشتن عارضه هم یعنی بی‌اثر بودن نیست [۱].
- ثابت ماندن تومور هم می‌تواند خبر خوبی باشد، چون یکی از هدف‌های شیمی‌درمانی متوقف یا کند کردن رشد سرطان است [۱، ۱۱].
- یک بار بالا رفتن تومور مارکر در هفته‌های اول درمان همیشه بد نیست؛ گاهی موقت است و در کسانی دیده می‌شود که درمان به آن‌ها کمک می‌کند [۷، ۸].
- با ایمنی‌درمانی، تومور گاهی اول بزرگ‌تر به نظر می‌رسد و بعد کوچک می‌شود. این کم پیش می‌آید و پزشک ممکن است چند هفته بعد دوباره تصویربرداری کند [۵، ۶].
- اگر شیمی‌درمانی جواب نداد، راه‌های دیگری هست: داروی دیگر، شرکت در مطالعه‌های بالینی و مراقبت تسکینی برای کم کردن علائم [۹].
از کجا بفهمیم شیمی‌درمانی جواب داده؟ راه‌های بررسی
در طول درمان، پزشک را مرتب می‌بینید. او از حالتان می‌پرسد، شما را معاینه می‌کند و آزمایش و تصویربرداری می‌خواهد [۱]. هیچ‌کدام از این‌ها به‌تنهایی کافی نیست؛ پزشک نتیجه همه را کنار هم می‌گذارد.
| روش بررسی | چه چیزی را نشان می‌دهد | نکته |
|---|---|---|
| تصویربرداری (سی‌تی‌اسکن، MRI، پت اسکن) | اندازه تومورها را با تصویر پیش از درمان مقایسه می‌کند [۱، ۳] | در مطالعه‌هایی که داروهای تازه ضدسرطان را می‌آزمایند، تکرار آن هر ۶ تا ۸ هفته منطقی دانسته می‌شود؛ برنامه شما را پزشک تعیین می‌کند [۴] |
| تومور مارکر (آزمایش خون) | مقدار ماده‌ای که بعضی سرطان‌ها در خون می‌سازند [۷] | به‌تنهایی کافی نیست و همراه بررسی‌های دیگر تفسیر می‌شود [۷] |
| معاینه و پرسیدن از حال شما | تغییر توده‌ها یا غده‌هایی که لمس می‌شوند و تغییر علائم [۱، ۲] | علائم تازه یا بدترشده را حتماً بگویید |
| پت اسکن در لنفوم | در بسیاری از لنفوم‌ها نشان می‌دهد سلول‌های سرطانی هنوز فعال‌اند یا نه [۱۰] | نتیجه با یک امتیاز ۵ درجه‌ای گزارش می‌شود [۱۰] |
بیشتر بخوانید: پت اسکن چیست؟، تومور مارکر چیست؟ و شیمی‌درمانی چند جلسه است؟
آیا عوارض نشانه جواب دادن شیمی‌درمانی است؟
نه. از روی عوارض نمی‌شود فهمید شیمی‌درمانی اثر کرده یا نه. بعضی‌ها فکر می‌کنند عوارض شدید یعنی دارو خوب کار می‌کند و نداشتن عارضه یعنی دارو اثر ندارد؛ اما عوارض هیچ ربطی به این ندارند که شیمی‌درمانی چقدر با سرطان مبارزه می‌کند [۱].
اگر حالتان خوب است و عوارض کمی دارید، نگران نباشید. برای کنترل عوارض بخوانید: عوارض شیمی‌درمانی چیست؟
نتیجه تصویربرداری چه معنایی دارد؟ پاسخ کامل، پاسخ نسبی، بیماری پایدار و پیشرفت
| اصطلاح | یعنی چه | برای شما چه معنایی دارد |
|---|---|---|
| پاسخ کامل | همه نشانه‌های سرطان در بررسی‌ها از بین رفته است؛ این همیشه به معنای درمان قطعی نیست [۱۱] | درمان جواب داده است؛ پزشک درباره ادامه یا پایان درمان و برنامه پیگیری توضیح می‌دهد |
| پاسخ نسبی | تومور کوچک‌تر شده است؛ در اصطلاح فنی، دست‌کم حدود یک‌سوم [۳، ۵، ۱۱] | درمان جواب داده است |
| بیماری پایدار | سرطان نه کوچک‌تر شده و نه بزرگ‌تر [۱۱]؛ یعنی کوچک شدنش به حد پاسخ نسبی و بزرگ شدنش به حد پیشرفت نرسیده است [۳] | یکی از هدف‌های شیمی‌درمانی متوقف یا کند کردن رشد سرطان است؛ پس این هم می‌تواند نتیجه خوبی باشد [۱] |
| پیشرفت | سرطان بزرگ‌تر شده، پخش شده یا بدتر شده است [۱۱]؛ در اصطلاح فنی، دست‌کم یک‌پنجم بزرگ‌تر شدن یا پیدا شدن جای تازه [۳] | پزشک درباره تغییر درمان با شما صحبت می‌کند [۹] |
اگر اصطلاحی در گزارش تصویربرداری برایتان روشن نیست، از پزشک بخواهید آن را ساده توضیح دهد. درباره پاسخ کامل و معنی «بهبودی» بخوانید: بهبودی (رمیشن) در سرطان یعنی چه؟
تومور مارکر در شیمی‌درمانی بالا رفت؛ یعنی جواب نداده؟
نه لزوماً. در هفته‌های اول یک درمان تازه، تومور مارکر گاهی موقتاً بالا می‌رود؛ برای همین رهنمود انجمن سرطان‌شناسی بالینی آمریکا می‌گوید بالا رفتن مارکرهای سرطان سینه در ۴ تا ۶ هفته اول درمان تازه را باید با احتیاط تفسیر کرد [۷].
در یک مطالعه روی بیماران سرطان روده بزرگ پخش‌شده، در حدود ۱ نفر از هر ۹ بیمار، مارکر CEA بعد از شروع شیمی‌درمانی بالا رفت و بعد پایین آمد. این بالا رفتن در همه کمتر از ۴ ماه طول کشید و در کسانی دیده شد که درمان به آن‌ها کمک می‌کرد [۸].
پس پزشک به یک عدد تنها نگاه نمی‌کند: روند مارکر در چند آزمایش پشت سر هم را همراه تصویربرداری و حال شما می‌سنجد [۷]. بیشتر بخوانید: بالا بودن CEA یعنی چه؟ و CA-125 بالا نشانه چیست؟
علائم جواب ندادن شیمی‌درمانی چیست؟
این نشانه‌ها ممکن است یعنی درمان آن‌طور که انتظار می‌رفت اثر نکرده است. اما فقط پزشک، با کنار هم گذاشتن همه بررسی‌ها، می‌تواند این را بگوید:
- تصویربرداری: تومور بزرگ‌تر شده یا جای تازه‌ای پیدا شده است [۳، ۱۱].
- تومور مارکر: در چند آزمایش پشت سر هم و برای مدت طولانی بالا می‌رود، نه فقط یک بار در هفته‌های اول [۷، ۸].
- حال شما: علائمی که از سرطان بود بدتر شده یا علائم تازه‌ای آمده است؛ پزشک این را هم در تصمیم برای ادامه درمان در نظر می‌گیرد [۵].
چرا درمانی که جواب می‌داد، دیگر اثر نمی‌کند؟ گاهی سلول‌های سرطانی از اول به دارو پاسخ نمی‌دهند و گاهی در طول درمان یا بعد از آن در برابر دارو مقاوم می‌شوند. این مقاومت ممکن است باعث شود درمان دیگر اثر نکند یا سرطان برگردد [۱۱]. این تقصیر شما نیست.
اگر شیمی‌درمانی جواب نداد، چه می‌شود؟
جواب ندادن یک شیمی‌درمانی به معنای پایان راه نیست. ممکن است زمان تصمیم تازه‌ای درباره درمان باشد [۹]. بسته به نوع سرطان و حال شما، این راه‌ها مطرح می‌شوند [۹]:
- درمان دیگر: اگر برای سرطان شما وجود دارد و فایده‌اش برایتان ارزش زحمتش را دارد.
- شرکت در مطالعه‌های بالینی که داروهای تازه را آزمایش می‌کنند.
- مراقبت تسکینی: کنترل درد و علائم دیگر. این مراقبت بهتر است از زمان تشخیص شروع شود و همراه درمان ادامه پیدا کند، نه فقط وقتی درمان دیگری نمانده است [۹].
این پرسش‌ها کمک می‌کند تصمیم بهتری بگیرید: «بهترین نتیجه‌ای که می‌توانم از درمان بعدی امید داشته باشم چیست؟» و «هدف این درمان کم کردن علائم است یا کند کردن پیشرفت سرطان؟» [۹]. بیشتر بخوانید: سرطان مرحله ۴ چیست و آیا درمان دارد؟، مراقبت تسکینی چیست؟ و شیمی‌درمانی یا درمان هدفمند؟
ایمنی‌درمانی: از کجا بفهمیم جواب داده و چقدر طول می‌کشد؟
اثر ایمنی‌درمانی هم مثل شیمی‌درمانی با معاینه، پرسیدن از حال شما، آزمایش خون و تصویربرداری سنجیده می‌شود [۲]. اما ایمنی‌درمانی گاهی الگوی متفاوتی دارد: تومور اول بزرگ‌تر به نظر می‌رسد یا جای تازه‌ای دیده می‌شود و بعد کوچک می‌شود [۵]. به این «پیشرفت کاذب» می‌گویند.
این اتفاق کم است: در مطالعه‌ها معمولاً ۱ نفر از هر ۱۰ نفر یا کمتر، و بیشتر در ملانوما [۵]. در یک مطالعه بزرگ روی ملانوما، حدود ۱ نفر از هر ۲۰ بیمار در بررسی هفته ۱۲ تومور بزرگ‌تری داشت، ولی در بررسی بعدی معلوم شد بیماری واقعاً پیشرفت نکرده است؛ در چند نفر دیگر هم این الگو دیرتر دیده شد [۶].
برای همین، اگر حالتان خوب است، پزشک ممکن است با وجود بزرگ‌تر شدن تومور در یک تصویربرداری، درمان را ادامه دهد و ۴ تا ۸ هفته بعد دوباره تصویربرداری کند [۵]. پس قضاوت درباره اثر ایمنی‌درمانی گاهی چند ماه و چند تصویربرداری طول می‌کشد [۵، ۶]. بیشتر بخوانید: ایمنی‌درمانی سرطان چیست؟ و عوارض ایمنی‌درمانی.
برگشت سرطان بعد از شیمی‌درمانی
گاهی سرطانی که به شیمی‌درمانی خوب جواب داده، بعدها برمی‌گردد. یکی از دلیل‌ها این است که بعضی سلول‌های سرطانی در برابر دارو مقاوم‌اند یا مقاوم می‌شوند [۱۱]. برای همین بعد از پایان درمان، پیگیری منظم با پزشک ادامه پیدا می‌کند. اگر سرطان برگشت، باز هم راه‌های درمانی بررسی می‌شود [۹].
بیشتر بخوانید: عود سرطان چیست و چگونه پیگیری می‌شود؟ و ترس از برگشت سرطان و «اضطراب اسکن».
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
منتظر نوبت بعدی تصویربرداری نمانید و زودتر به تیم درمان خبر دهید اگر:
- علائمی که از سرطان داشتید، مثل درد، تنگی نفس یا کاهش وزن، دوباره شروع شده یا بدتر شده است [۵]
- علامت تازه‌ای دارید که چند روز ادامه پیدا کرده است، مثل دردی تازه، توده تازه یا سرفه پایدار
- حالتان روزبه‌روز ضعیف‌تر می‌شود و کارهای روزمره برایتان سخت‌تر شده است [۵]
تب ۳۸ درجه یا بالاتر، تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، گیجی یا ضعف ناگهانی دست و پا نیاز به مراجعه فوری دارد؛ با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. علائم خطر در دوران شیمی‌درمانی: تب و علائم خطر بعد از شیمی‌درمانی.
پرسش‌های متداول
حالم بهتر شده؛ یعنی شیمی‌درمانی جواب داده است؟
بهتر شدن علائمی که سرطان ایجاد کرده بود، مثل درد، خبر خوبی است و باید به پزشک بگویید. اما فقط با معاینه، آزمایش و تصویربرداری می‌شود مطمئن شد [۱].
عوارضم خیلی کم است؛ یعنی دارو اثر نمی‌کند؟
نه. عوارض ربطی به اثر شیمی‌درمانی بر سرطان ندارند [۱]. کم بودن عوارض خبر خوبی برای کیفیت زندگی شماست.
بعد از چند جلسه شیمی‌درمانی معلوم می‌شود جواب داده است؟
معمولاً بعد از چند دوره، تصویربرداری تکرار می‌شود. در مطالعه‌هایی که داروهای تازه ضدسرطان را می‌آزمایند، فاصله ۶ تا ۸ هفته منطقی دانسته می‌شود [۴]؛ زمان دقیق را پزشک بسته به نوع سرطان و درمان تعیین می‌کند. بیشتر بخوانید: شیمی‌درمانی چند جلسه است؟
تومور کوچک نشده ولی بزرگ هم نشده؛ خوب است یا بد؟
تومور در عکس بزرگ‌تر شده ولی پزشک ایمنی‌درمانی را ادامه می‌دهد؛ چرا؟
با ایمنی‌درمانی، تومور گاهی اول بزرگ‌تر به نظر می‌رسد و بعد کوچک می‌شود. اگر حالتان خوب است، رهنمودها اجازه می‌دهند درمان ادامه پیدا کند و ۴ تا ۸ هفته بعد تصویربرداری تکرار شود تا معلوم شود بیماری واقعاً پیشرفت کرده یا نه [۵].
شیمی‌درمانی جواب نداد؛ یعنی دیگر درمانی نیست؟
نه. ممکن است داروی دیگر، شرکت در مطالعه‌های بالینی یا مراقبت تسکینی برای کنترل علائم مطرح باشد [۹]. با پزشک درباره هدف و فایده هر راه صحبت کنید.
پت اسکن بهتر از سی‌تی‌اسکن است؟
به نوع سرطان بستگی دارد. در بیشتر سرطان‌های جامد، پاسخ به درمان با اندازه تومور در تصویربرداری مثل سی‌تی‌اسکن سنجیده می‌شود و پت اسکن کمکی است [۳]. در بسیاری از لنفوم‌ها، پت اسکن روش اصلی سنجیدن پاسخ است [۱۰]. بیشتر بخوانید: پت اسکن چیست؟
صفحه‌های مرتبط
معیارهای ارزیابی پاسخ و تفسیر مارکرها (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
- RECIST 1.1: حداکثر ۵ ضایعه هدف (۲ در هر عضو)؛ غده لنفاوی با قطر کوچک ۱۵ میلی‌متر یا بیشتر قابل اندازه‌گیری و کمتر از ۱۰ میلی‌متر طبیعی. PR: کاهش دست‌کم ۳۰٪ مجموع قطرها نسبت به پایه؛ PD: افزایش دست‌کم ۲۰٪ نسبت به کمترین مجموع همراه افزایش مطلق دست‌کم ۵ میلی‌متر، یا ضایعه تازه؛ SD: نه PR و نه PD. FDG-PET فقط کمکی برای تشخیص پیشرفت است [۳، ۵]. در کارآزمایی‌های فاز ۲، ارزیابی هر ۶ تا ۸ هفته (هم‌زمان با پایان دوره) منطقی دانسته شده است [۴]. ماشین‌حساب: پاسخ RECIST؛ درس: RECIST، iRECIST و لوگانو.
- iRECIST: نخستین پیشرفت iUPD است؛ بیمار بالینی پایدار (بدون افت وضعیت عملکرد، بدتر شدن علائم بیماری یا نیاز بیشتر به مداخله تسکینی) درمان را ادامه می‌دهد و ارزیابی بعدی دست‌کم ۴ و حداکثر ۸ هفته بعد است؛ افزایش بیشتر دست‌کم ۵ میلی‌متر (یا پیشرفت در دسته دیگر ضایعه‌ها) iCPD را تأیید می‌کند. پسودوپیشرفت معمولاً ۱۰٪ یا کمتر و بیشتر در ملانوما گزارش شده است [۵].
- KEYNOTE-001 (ملانوما، پمبرولیزوماب): از ۳۲۷ بیمار با دست‌کم ۲۸ هفته تصویربرداری، ۲۴ نفر (۷٪) پاسخ غیرمعمول داشتند: ۱۵ نفر (۵٪) پسودوپیشرفت زودرس (افزایش ۲۵٪ یا بیشتر بار تومور در هفته ۱۲ که در ارزیابی بعد تأیید نشد) و ۹ نفر (۳٪) دیررس. از ۵۹۲ بیمار زنده در هفته ۱۲، ۸۴ نفر (۱۴٪) بر پایه RECIST پیشرفت ولی بر پایه irRC بدون پیشرفت بودند؛ بقای ۲ ساله ۷۷٫۶٪ (بدون پیشرفت با هر دو معیار)، ۳۷٫۵٪ (پیشرفت فقط با RECIST) و ۱۷٫۳٪ (پیشرفت با هر دو) بود [۶].
- مارکرها: در سرطان سینه متاستاتیک، CEA، CA 15-3 و CA 27-29 فقط کمکی‌اند، نه به‌تنهایی؛ افزایش آن‌ها در ۴ تا ۶ هفته اول درمان تازه با احتیاط تفسیر شود (افزایش کاذب زودرس) [۷]. در سرطان کولورکتال متاستاتیک (۸۹ بیمار)، CEA surge (افزایش بیش از ۲۰٪ از پایه و سپس کاهش بیش از ۲۰٪ زیر پایه) در ۱۰ بیمار دیده شد، در همه کمتر از ۴ ماه طول کشید و با سود بالینی همراه بود؛ افزایش CEA پس از شروع شیمی‌درمانی، مگر بیش از ۴ ماه ادامه یابد، شاخص پیشرفت نیست [۸].
- لنفوم (لوگانو): پاسخ در لنفوم‌های FDGدوست با PET-CT و مقیاس ۵ نقطه‌ای سنجیده می‌شود [۱۰].
- تصمیم پس از پیشرفت: گفت‌وگو درباره هدف درمان بعدی (کنترل علائم یا کند کردن پیشرفت)، کارآزمایی‌های بالینی و مراقبت تسکینی که از زمان تشخیص آغاز می‌شود [۹]؛ مراقبت تسکینی زودهنگام.
منابع علمی
۱۱ منبعنمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/is-chemo-working/
