نکات کلیدی
- قرص شیمی‌درمانی ضعیف‌تر از تزریق نیست. برای برخی سرطان‌ها هر دو شکل مقایسه شده‌اند؛ مثلاً بعد از جراحی سرطان روده بزرگ، قرص کپسیتابین دست‌کم به‌اندازه داروی تزریقی اثر داشت [۴].
- بی‌خطرتر هم نیست. تماس با قرص شیمی‌درمانی برای شما و اطرافیان همان خطرهای داروی تزریقی را دارد و باید با همان دقت نگهداری و جابه‌جا شود [۹].
- هر قرص دستور خودش را دارد: بعضی بعد از غذا، بعضی با معده خالی. قرص را درسته قورت دهید و بدون اجازه پزشک نشکنید، خرد نکنید یا باز نکنید [۶، ۷، ۸].
- اگر نوبتی جا افتاد، دو نوبت را با هم نخورید [۶، ۸، ۹]. اما جا انداختن مرتب نوبت‌ها ممکن است اثر درمان را کم کند [۱۱].
- فهرست همه داروها و مکمل‌هایتان را به پزشک بدهید؛ برخی داروها، گیاهان دارویی و حتی آب گریپ‌فروت مقدار قرص ضدسرطان را در خون تغییر می‌دهند [۶، ۸، ۹].
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر، اسهال زیاد، استفراغ مکرر یا قرمزی و درد کف دست و پا را فوراً به تیم درمان خبر دهید [۶].
شیمی‌درمانی خوراکی بهتر است یا تزریقی؟
هیچ‌کدام به‌خودی‌خود بهتر نیست. شیمی‌درمانی ممکن است قرص، کپسول یا شربت باشد یا در رگ تزریق شود [۱]. پزشک داروها را بر اساس نوع سرطان، میزان پیشرفت آن، درمان‌های قبلی و بیماری‌های دیگر شما انتخاب می‌کند [۱]؛ قرص یا تزریق بودن، از همین انتخاب می‌آید.
برای چند سرطان، قرص و تزریق با هم مقایسه شده‌اند. در یک مطالعه بزرگ روی نزدیک به ۲ هزار بیمار که سرطان روده بزرگشان با جراحی برداشته شده بود، قرص کپسیتابین دست‌کم به‌اندازه داروی تزریقی فلوئورواوراسیل جلوی برگشت سرطان را گرفت و در کل عوارض کمتری داشت [۴]. نوع عوارض فرق داشت: با قرص، زخم دهان و اسهال کمتر بود، ولی سندرم دست و پا (قرمزی و درد کف دست و پا) خیلی بیشتر بود [۶].
بیشتر بیماران قرص را ترجیح می‌دهند. در یک مطالعه، از هر ۱۰ نفر حدود ۹ نفر قرص را انتخاب کردند، چون راحت‌تر است، سوزن و رگ‌گیری ندارد و در خانه خورده می‌شود. اما بیشتر آن‌ها حاضر نبودند به‌خاطر این راحتی، درمانی با اثر کمتر بگیرند [۵]. پس اول اثر درمان مهم است، بعد راحتی. اگر برای سرطان شما هر دو راه وجود دارد، درباره‌اش با پزشک صحبت کنید.
تفاوت شیمی‌درمانی خوراکی و تزریقی
| موضوع | شیمی‌درمانی خوراکی (قرص یا کپسول) | شیمی‌درمانی تزریقی |
|---|---|---|
| کجا انجام می‌شود | در خانه [۱، ۲] | بیشتر در درمانگاه یا بیمارستان [۱] |
| چه کسی دارو را می‌دهد | خود شما یا خانواده؛ باید دستور مصرف را دقیق بدانید [۹] | پرستار، زیر نظر تیم درمان |
| اثر بر سرطان | به خود دارو بستگی دارد، نه به قرص بودن آن [۴] | به خود دارو بستگی دارد [۴] |
| عوارض و خطرها | خطر تماس با دارو همان خطر داروی تزریقی است [۹]؛ نوع عوارض به خود دارو بستگی دارد [۱] | نوع عوارض به خود دارو بستگی دارد [۱] |
| آزمایش و ویزیت | آزمایش خون و ویزیت منظم لازم است [۱، ۶] | آزمایش خون و ویزیت منظم لازم است [۱] |
| ایمنی در خانه | نگهداری دور از کودکان، خرد نکردن قرص، برگرداندن قرص اضافه به داروخانه [۹] | دارویی در خانه نگهداری نمی‌شود |
قرص شیمی‌درمانی: انواع و نام‌ها
| گروه | نمونه | در کدام سرطان‌ها (نمونه) |
|---|---|---|
| قرص شیمی‌درمانی | کپسیتابین | سرطان روده بزرگ و راست‌روده، سینه، معده و مری، پانکراس [۶] |
| کپسول شیمی‌درمانی | تموزولومید | دو نوع تومور مغزی: گلیوبلاستوما و آستروسیتوم آناپلاستیک [۷] |
| قرص هدفمند | ایماتینیب؛ بسیاری از داروهای هدفمند دیگر هم قرص یا کپسول‌اند [۲] | لوسمی میلوئید مزمن و چند سرطان دیگر [۸] |
| قرص هورمونی | مثل تاموکسیفن و لتروزول | سرطان‌هایی که با هورمون رشد می‌کنند، مثل برخی سرطان‌های سینه و پروستات [۳] |
برای هر دارو صفحه جداگانه‌ای داریم: کپسیتابین، تموزولومید، ایماتینیب، اوسیمرتینیب، اولاپاریب، پالبوسیکلیب، تاموکسیفن و لتروزول. درباره قرص‌های هدفمند بخوانید: درمان هدفمند سرطان چیست؟ و شیمی‌درمانی یا درمان هدفمند؟
قرص‌های هدفمند و هورمونی هم داروی جدی‌اند و باید دقیقاً طبق دستور خورده شوند؛ برای نمونه، کسانی که نوبت‌های قرص هدفمند ایماتینیب را جا می‌انداختند، کمتر به درمان پاسخ دادند [۱۱].
قرص شیمی‌درمانی را چطور بخورم؟
- ۱
دستور دقیق را بدانید
وقتی دارو را می‌گیرید، نام و مقدار روی جعبه را با نسخه مقایسه کنید. بپرسید هر بار چند قرص، چه ساعتی، چند روز پشت سر هم و کی باید استراحت کنید؛ اگر چیزی روشن نیست، دوباره بپرسید [۹]. برای نمونه، کپسیتابین روزی ۲ بار با فاصله حدود ۱۲ ساعت و هر روز سر ساعت ثابت خورده می‌شود و تعداد روزهای مصرف به نوع سرطان بستگی دارد [۶].
- ۲
همراه غذا یا با معده خالی؟
به دارو بستگی دارد: کپسیتابین تا نیم ساعت بعد از غذا [۶]، ایماتینیب همراه غذا و یک لیوان بزرگ آب [۸]، و تموزولومید با معده خالی یا هنگام خواب تا تهوع کمتر شود [۷]. دستور قرص خودتان را از پزشک یا داروساز بپرسید.
- ۳
قرص را درسته قورت دهید
قرص را درسته و با آب قورت دهید؛ آن را نجوید، نشکنید و خرد نکنید [۶، ۹]. کپسول تموزولومید را باز نکنید؛ اگر پودر آن به پوست، چشم یا دهان رسید، فوراً با آب بشویید [۷]. اگر قورت دادن قرص برایتان سخت است، به پزشک بگویید [۶]؛ برای بعضی داروها راهی هست، مثلاً قرص ایماتینیب را می‌شود در آب یا آب سیب حل کرد [۸].
- ۴
یک یادآور بگذارید
زنگ گوشی یا یک جدول ساده کمک می‌کند هیچ نوبتی جا نیفتد. اگر جعبه قرص هفتگی دارید، برای قرص‌های ضدسرطان یک جعبه جدا بگذارید [۹]. برای نوشتن روزهای مصرف و استراحت: تقویم شیمی‌درمانی.
- ۵
اگر نوبتی جا افتاد یا استفراغ کردید
نوبت جاافتاده را با نوبت بعدی جبران نکنید و دو نوبت را با هم نخورید، مگر پزشک گفته باشد [۹]. برای کپسیتابین، نوبت جاافتاده را رها کنید و نوبت بعدی را سر وقت بخورید؛ اگر بعد از خوردن قرص استفراغ کردید هم قرص دوباره نخورید [۶]. برای ایماتینیب هم نوبت بعدی را سر وقتش بخورید و دو نوبت را با هم نخورید [۸]. چون دستور هر دارو فرق دارد، از پیش بپرسید برای قرص شما چه باید کرد.
- ۶
عوارض شیمی‌درمانی خوراکی
قرص شیمی‌درمانی هم عوارض دارد. شیمی‌درمانی، چه قرص و چه تزریقی، علاوه بر سلول‌های سرطانی به سلول‌های سالمی که تند رشد می‌کنند هم آسیب می‌زند [۱]. عوارض به خود دارو بستگی دارد، نه به قرص بودن آن:
- کپسیتابین: شایع‌ترین عوارض سندرم دست و پا، اسهال و تهوع است [۶]. در سندرم دست و پا، کف دست و پا قرمز، متورم و دردناک می‌شود یا بی‌حس و گزگزی می‌شود؛ گاهی اثر انگشت هم از بین می‌رود [۶]. با شروع این علائم به تیم درمان بگویید تا زود درمان شود [۶].
- تموزولومید: ریزش مو، خستگی، تهوع، استفراغ، سردرد، یبوست و کم شدن اشتها از عوارض شایع‌اند [۷].
- کم شدن گلبول‌های خون: با قرص هم رخ می‌دهد؛ برای همین در طول درمان آزمایش خون منظم لازم است [۶].
- قرص‌های هدفمند عوارض ویژه خودشان را دارند؛ آن را در صفحه هر دارو بخوانید.
بیشتر عوارض اگر زود گفته شوند، کنترل می‌شوند. پزشک ممکن است دارو را چند روز قطع کند یا مقدارش را کم کند [۶]؛ این کار را خودتان انجام ندهید. بیشتر بخوانید: عوارض شیمی‌درمانی چیست؟، یبوست و اسهال در دوره درمان سرطان و تهوع و استفراغ در درمان سرطان.
تداخل دارویی با شیمی‌درمانی: همراه قرص‌ها چه نخورم؟
قرص‌های ضدسرطان با بسیاری از داروهای دیگر تداخل دارند. پیش از شروع، فهرست همه داروهایتان را به پزشک یا داروساز بدهید، حتی داروهای بدون نسخه، ویتامین‌ها، مکمل‌ها و داروهای گیاهی [۹]؛ و در طول درمان چیز تازه‌ای را بدون مشورت شروع نکنید. چند نمونه مهم:
- داروی رقیق‌کننده خون وارفارین: همراه کپسیتابین ممکن است خونریزی شدید بدهد؛ اگر وارفارین می‌خورید، آزمایش انعقاد خون باید مرتب‌تر انجام شود [۶].
- داروهای صرع: کپسیتابین مقدار داروی صرع فنی‌توئین را در خون بالا می‌برد [۶]. داروهای صرع مثل کاربامازپین و فنی‌توئین و داروی سل ریفامپین هم مقدار ایماتینیب را در خون کم می‌کنند [۸].
- مکمل‌های اسید فولیک را همراه کپسیتابین فقط با دستور پزشک بخورید [۶].
- علف چای (گیاهی که برای افسردگی مصرف می‌شود) مقدار ایماتینیب را در خون کم می‌کند [۸].
- آب گریپ‌فروت مقدار ایماتینیب را در خون بالا می‌برد و باید از آن پرهیز شود [۸]. بیشتر بخوانید: گریپ‌فروت، نارنج و قرص‌های ضدسرطان.
- داروهای ضداسید معده (مثل امپرازول) ممکن است جذب برخی قرص‌های هدفمند را تغییر دهند [۱۲]. آن‌ها را بدون مشورت شروع یا قطع نکنید.
این فهرست کامل نیست. هر بار که پزشک دیگری برایتان دارو می‌نویسد، بگویید که قرص ضدسرطان می‌خورید [۱۲].
نگهداری و ایمنی قرص شیمی‌درمانی در خانه
نگهداری
قرص‌ها را در همان جعبه یا قوطی خودش و طبق دستور روی بسته نگه دارید؛ دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی، دور از آفتاب و رطوبت، و جدا از جایی که غذا و نوشیدنی نگه می‌دارید یا می‌خورید [۹].
دست زدن به قرص
قرص اضافه یا خراب
قرص‌های اضافه، خیس‌شده، شکسته یا تاریخ‌گذشته را دور نریزید و در توالت نیندازید؛ آن‌ها را به داروخانه یا بیمارستان برگردانید. قرص خود را به کس دیگری ندهید [۹].
توالت و لباس‌ها
در روزهای مصرف و تا ۴ تا ۷ روز بعد از آخرین قرص، پس از رفتن به توالت دو بار سیفون بکشید. لباس و ملحفه بیمار را جدا از بقیه بشویید [۹]. بیشتر بخوانید: آیا شیمی‌درمانی برای اطرافیان خطر دارد؟
چرا نباید هیچ نوبتی جا بیفتد؟
وقتی دارو در خانه خورده می‌شود، خوردن درست و به‌موقع آن با خود شماست. مطالعه‌ها نشان می‌دهند بسیاری از بیماران قرص‌های ضدسرطان را دقیقاً طبق دستور نمی‌خورند [۱۰].
این بی‌اثر نیست. در مطالعه‌ای روی بیماران لوسمی میلوئید مزمن که سال‌ها قرص ایماتینیب می‌خوردند، کسانی که ۱ نوبت از هر ۱۰ نوبت یا بیشتر را نمی‌خوردند، خیلی کمتر به پاسخ خوب در آزمایش خون رسیدند؛ و در کسانی که ۲ نوبت از هر ۱۰ نوبت یا بیشتر را نمی‌خوردند، این پاسخ اصلاً دیده نشد [۱۱]. بیشتر بخوانید: درمان CML با یک قرص.
اگر عوارض آزارتان می‌دهد یا خوردن قرص‌ها برایتان سخت است، قرص را خودتان قطع نکنید و به پزشک بگویید [۹]؛ گاهی با چند روز توقف یا کم کردن مقدار، درمان ادامه پیدا می‌کند [۶]. پزشک اثر درمان را با معاینه، آزمایش خون و تصویربرداری می‌سنجد [۱]: از کجا بفهمیم شیمی‌درمانی جواب داده است؟
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
از تیم درمان بپرسید کدام عوارض را باید فوراً خبر دهید و فهرست آن‌ها را بنویسید [۹]. برای نمونه، با قرص کپسیتابین در این موارد فوراً با تیم درمان تماس بگیرید؛ اگر اسهال، استفراغ، تهوع شدید، زخم دهان، مشکل کف دست و پا یا کم‌آبی دارید، تا آن موقع قرص را هم قطع کنید [۶]:
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر یا هر نشانه دیگر عفونت
- اسهال: ۴ بار یا بیشتر در روز بیش از حد معمول شما، یا اسهال شبانه؛ یا اسهال خونی با درد شدید شکم و تب
- استفراغ ۲ بار یا بیشتر در ۲۴ ساعت، یا تهوعی که غذا خوردن را خیلی کم کرده است
- زخم‌های دردناک دهان یا زبان
- قرمزی، تورم، درد یا بی‌حسی کف دست و پا که کارهای روزمره را سخت کرده است
- زردی پوست یا چشم، کم شدن ادرار یا نشانه‌های کم‌آبی
- هر نشانه خونریزی، به‌ویژه اگر وارفارین می‌خورید
درد قفسه سینه، تنگی نفس، سرگیجه، تاول یا پوسته‌ریزی پوست، یا تورم صورت، لب، زبان یا گلو را همان لحظه خبر دهید یا به اورژانس بروید [۶]. اگر حالتان ناگهان بد شد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. شب یا روز تعطیل بودن دلیل صبر کردن نیست. بیشتر بخوانید: تب و علائم خطر بعد از شیمی‌درمانی.
پرسش‌های متداول
آیا قرص شیمی‌درمانی ضعیف‌تر از شیمی‌درمانی تزریقی است؟
نه. قرص بودن دارو آن را ضعیف‌تر نمی‌کند. برای نمونه، بعد از جراحی سرطان روده بزرگ، قرص کپسیتابین دست‌کم به‌اندازه داروی تزریقی جلوی برگشت سرطان را گرفت [۴]. تماس با قرص شیمی‌درمانی هم همان خطرهای داروی تزریقی را دارد؛ پس باید همان‌قدر با دقت نگهداری و جابه‌جا شود [۹].
قرص شیمی‌درمانی را یادم رفت بخورم؛ چه کنم؟
بعد از خوردن قرص استفراغ کردم؛ دوباره بخورم؟
برای کپسیتابین نه؛ قرص دیگری نخورید و نوبت بعدی را سر وقت بخورید [۶]. برای داروهای دیگر از تیم درمان بپرسید. اگر ۲ بار یا بیشتر در ۲۴ ساعت استفراغ کردید، تماس بگیرید [۶]. بیشتر بخوانید: تهوع و استفراغ در درمان سرطان.
می‌توانم قرص را نصف کنم، خرد کنم یا در آب حل کنم؟
آیا با قرص شیمی‌درمانی هم موها می‌ریزد؟
به دارو بستگی دارد. برای نمونه، ریزش مو از عوارض شایع تموزولومید است [۷]، ولی در فهرست شایع‌ترین عوارض کپسیتابین وقتی تنها خورده می‌شود نیامده است [۶]. بیشتر بخوانید: ریزش مو در شیمی‌درمانی و آیا موها بعد از شیمی‌درمانی دوباره رشد می‌کنند؟
تاموکسیفن و قرص‌های هورمونی هم شیمی‌درمانی‌اند؟
آیا قرص شیمی‌درمانی برای خانواده خطر دارد؟
با چند احتیاط ساده می‌توانید خانواده را ایمن نگه دارید: قرص‌ها را دور از دسترس کودکان نگه دارید، با دستکش یا دست شسته جابه‌جا کنید، و زنان باردار یا شیرده و کودکان به آن‌ها دست نزنند [۹]. بیشتر بخوانید: آیا شیمی‌درمانی برای اطرافیان خطر دارد؟
صفحه‌های مرتبط
شواهد و نکات تجویز داروهای خوراکی ضدسرطان (ویژه پزشکان)
نمایش جزئیاتبستن
- خوراکی در برابر وریدی (X-ACT): ۱۹۸۷ بیمار با سرطان کولون مرحله III پس از جراحی، کپسیتابین ۲۴ هفته در برابر ۵-FU/لکوورین بولوس (رژیم Mayo). بقای بدون بیماری دست‌کم هم‌ارز (P<۰٫۰۰۱ برای مقایسه حد بالای HR با حد غیرفروتری ۱٫۲۰)، بقای بدون عود بهتر (HR ۰٫۸۶؛ ۹۵٪ CI: ۰٫۷۴ تا ۰٫۹۹؛ P=۰٫۰۴) و عوارض کمتر (P<۰٫۰۰۱) [۴]. در برچسب FDA (داده‌های X-ACT): PPES ۶۰٪ (درجه ۳–۴: ۱۷٪) در برابر ۹٪ (کمتر از ۱٪)، اسهال ۴۷٪ در برابر ۶۵٪ و استوماتیت ۲۲٪ در برابر ۶۰٪ [۶].
- ترجیح بیمار: از ۱۰۳ بیمار با سرطان غیرقابل‌علاج، ۹۲ نفر شیمی‌درمانی خوراکی را ترجیح دادند؛ اما ۷۰٪ حاضر به پذیرش میزان پاسخ کمتر و ۷۴٪ حاضر به پذیرش مدت پاسخ کوتاه‌تر برای حفظ ترجیح خود نبودند [۵].
- پایبندی: در مرور نظام‌مند (۵۱ مطالعه میزان پایبندی و ۱۲ مطالعه مداخله‌ای)، پایبندی از ۴۶٪ تا ۱۰۰٪ گزارش شد و فقط ۱ کارآزمایی تصادفی و ۲ کوهورت از مداخله‌ها سود نشان دادند [۱۰]. در CML مرحله مزمن با ایماتینیب ۴۰۰ میلی‌گرم در روز (۸۷ بیمار با پاسخ کامل سیتوژنتیک، پایش الکترونیک ۳ ماهه)، پایبندی ≤۹۰٪ در ۲۶٫۴٪ دیده شد؛ احتمال ۶ ساله MMR ۲۸٫۴٪ در برابر ۹۴٫۵٪ (P<۰٫۰۰۱) و CMR ۰٪ در برابر ۴۳٫۸٪ (P=۰٫۰۰۲) بود و با پایبندی ≤۸۰٪ هیچ پاسخ مولکولی دیده نشد [۱۱].
- تداخل‌ها: بیشتر تداخل‌های بالینی مهارکننده‌های تیروزین‌کیناز از راه تغییر فراهمی زیستی با تغییر pH معده، متابولیسم CYP450 و طولانی شدن QTc است؛ مرور داروهای هر بیمار لازم است [۱۲]. ایماتینیب: القاکننده‌های قوی CYP3A4 پرهیز شوند (در صورت ناچاری، افزایش دوز دست‌کم ۵۰٪)؛ داروهای ضدصرع القاکننده آنزیم AUC را ۷۳٪ و علف چای ۳۰٪ کاهش دادند؛ از آب گریپ‌فروت پرهیز شود [۸]. کپسیتابین: هشدار جعبه‌ای خونریزی با آنتاگونیست‌های ویتامین K (پایش مکرر INR)، پایش سطح فنی‌توئین، پرهیز از فولات/لکوورین مگر با دستور، و آزمایش واریانت‌های DPYD پیش از شروع مگر درمان فوری لازم باشد [۶]؛ آزمایش DPYD و UGT1A1؛ جزئیات تداخل‌ها: تداخل‌های دارویی داروهای خوراکی ضدسرطان.
- دستور مصرف: کپسیتابین درسته با آب تا ۳۰ دقیقه پس از غذا، با فاصله حدود ۱۲ ساعت؛ نوبت فراموش‌شده یا استفراغ‌شده جبران نشود [۶]. تموزولومید درسته، با معده خالی یا هنگام خواب برای کاهش تهوع؛ کپسول باز، جویده یا حل نشود [۷]. ایماتینیب با غذا و یک لیوان بزرگ آب؛ در ناتوانی در بلع، پخش کردن قرص در آب یا آب سیب [۸].
- ایمنی جابه‌جایی: خطر تماس داروی خوراکی با داروی وریدی برابر است؛ آموزش نگهداری، جابه‌جایی، جعبه قرص جدا و برگرداندن داروی اضافه به داروخانه توصیه می‌شود [۹].
انواع سرطان مرتبط
راهنماهای مرتبط
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/guides/chemotherapy-tablets/