نکات کلیدی
- آلکتینیب (Alectinib) با نام تجاری آلسنزا (Alecensa) یک مهارکننده تیروزین کیناز است که ALK و RET را هدف می‌گیرد [۱].
- برای بزرگسالان مبتلا به سرطان ریه غیرسلول کوچک ALK مثبت تأیید شده است: پس از جراحی (درمان کمکی) و در بیماری متاستاتیک [۱].
- دوز معمول ۶۰۰ میلی‌گرم دو بار در روز همراه غذا است؛ کپسول‌ها باید کامل بلعیده شوند [۱].
- در کارآزمایی ALINA، آلکتینیب پس از جراحی خطر عود یا مرگ را در مقایسه با شیمی‌درمانی کاهش داد (نسبت خطر ۰٫۲۴) [۱، ۲].
- شایع‌ترین عوارض شامل اختلال کبدی، یبوست، خستگی، درد عضلانی، ورم و بثورات پوستی است؛ حساسیت به نور خورشید نیز گزارش شده است [۱].
این دارو چیست و چگونه عمل می‌کند؟
آلکتینیب (Alectinib) با نام تجاری آلسنزا (Alecensa) یک داروی هدفمند خوراکی از گروه مهارکننده‌های تیروزین کیناز است که آنزیم‌های ALK و RET را هدف می‌گیرد [۱]. در بخش کوچکی از سرطان‌های ریه، بازآرایی ژن ALK (کیناز لنفوم آناپلاستیک) باعث می‌شود پروتئین ALK به‌طور مداوم فعال بماند و رشد سلول سرطانی را پیش ببرد. آلکتینیب فسفریلاسیون ALK و فعال شدن مسیرهای پیام‌رسان پایین‌دست (STAT3 و AKT) را مهار می‌کند و در آزمایشگاه زنده‌مانی سلول‌های دارای تغییرات ALK را کاهش داد [۱].
متابولیت اصلی فعال آن (M4) نیز قدرت مشابهی دارد [۱]. آلکتینیب و M4 در آزمایشگاه روی چند شکل جهش‌یافته ALK، از جمله برخی جهش‌هایی که در بیماران پس از پیشرفت با کریزوتینیب دیده می‌شود، فعال بودند و در مدل‌های حیوانی با تومور کاشته‌شده در مغز نیز اثر ضدتوموری نشان دادند [۱]. آلکتینیب شیمی‌درمانی نیست.
در چه سرطان‌هایی استفاده می‌شود؟
طبق برچسب FDA، آلکتینیب فقط برای بزرگسالان مبتلا به سرطان ریه غیرسلول کوچک ALK مثبت تأیید شده است که مثبت بودن ALK با آزمون تأییدشده FDA (روی بافت تومور؛ در بیماری متاستاتیک بافت یا پلاسما) نشان داده شده باشد [۱]. اگر در نمونه پلاسما بازآرایی ALK دیده نشود، در صورت امکان باید بافت تومور آزمایش شود [۱]. بنابراین هر بیمار مبتلا به سرطان ریه نامزد این دارو نیست. سازمان دارویی اروپا (EMA) نیز آلکتینیب را برای درمان کمکی پس از برداشتن کامل تومور در بیماران پرخطر، درمان خط اول بیماری پیشرفته و بیماری پیشرفته از قبل درمان‌شده با کریزوتینیب تأیید کرده است؛ جزئیات موارد مصرف در هر کشور متفاوت است [۳].
| سرطان | شرایط مصرف | شواهد کلیدی |
|---|---|---|
| سرطان ریه غیرسلول کوچک ALK مثبت پس از جراحی | درمان کمکی (ادجوانت) پس از برداشتن تومور، در تومورهای ۴ سانتی‌متر یا بزرگ‌تر یا با درگیری غدد لنفاوی؛ در مجموع ۲ سال [۱] | کارآزمایی ALINA [۲]؛ نسبت خطر عود یا مرگ ۰٫۲۴ در مقایسه با شیمی‌درمانی پایه پلاتین، هم در مرحله II تا IIIA و هم در کل جمعیت [۱] |
| سرطان ریه غیرسلول کوچک ALK مثبت متاستاتیک، بدون درمان قبلی | تک‌دارویی تا پیشرفت بیماری یا سمیت غیرقابل‌قبول [۱] | کارآزمایی ALEX [۴]؛ میانه بقای بدون پیشرفت ۲۵٫۷ در برابر ۱۰٫۴ ماه در مقایسه با کریزوتینیب (نسبت خطر ۰٫۵۳) [۱] |
| سرطان ریه غیرسلول کوچک ALK مثبت متاستاتیک، پس از کریزوتینیب | در محدوده مورد مصرف متاستاتیک برچسب [۱] | کارآزمایی‌های تک‌گروهی NP28761 [۵] و NP28673 [۶]؛ میزان پاسخ عینی به ارزیابی کمیته مستقل ۳۸٪ و ۴۴٪ [۱] |
تصمیم درباره مناسب بودن این دارو را با پزشک معالج بگیرید.
نحوه مصرف و دوز
آلکتینیب به شکل کپسول خوراکی ۱۵۰ میلی‌گرمی است و دو بار در روز همراه غذا مصرف می‌شود [۱]. کپسول‌ها را کامل ببلعید و آن‌ها را باز یا در مایعات حل نکنید [۱]. مصرف همراه غذا اهمیت دارد، زیرا جذب دارو با غذا تغییر می‌کند؛ در مطالعه‌ای یک وعده پرچرب و پرکالری مواجهه با دارو را ۳٫۱ برابر کرد [۱].
مدت درمان: پس از جراحی، دارو در مجموع ۲ سال (یا تا عود بیماری یا عوارض غیرقابل‌تحمل) مصرف می‌شود؛ در بیماری متاستاتیک تا زمان پیشرفت بیماری یا عوارض غیرقابل‌تحمل ادامه می‌یابد [۱].
دوز فراموش‌شده یا استفراغ: اگر نوبتی را فراموش کردید یا پس از مصرف دارو استفراغ کردید، دوز اضافه نخورید و نوبت بعدی را در زمان معمول مصرف کنید [۱].
آزمایش‌ها و پیگیری:
- پیش از شروع، مثبت بودن ALK باید با آزمون تأییدشده ثابت شود [۱].
- آزمایش‌های کبدی (ALT، AST و بیلی‌روبین) هر ۲ هفته در ۳ ماه اول، سپس ماهانه [۱].
- آنزیم عضلانی CPK هر ۲ هفته در ماه اول درمان و هر زمان درد، حساسیت یا ضعف عضلانی بی‌دلیل رخ دهد [۱].
- کنترل منظم ضربان قلب و فشار خون [۱].
- تری‌گلیسرید خون پیش از شروع و به‌طور دوره‌ای [۱].
- آزمایش بارداری پیش از شروع در زنان در سن باروری [۱].
- سطوح کاهش دوز: ۶۰۰ ← ۴۵۰ ← ۳۰۰ میلی‌گرم دو بار در روز؛ در عدم تحمل ۳۰۰ میلی‌گرم دو بار در روز، قطع دائم [۱].
- کبد: ALT/AST بیش از ۵ برابر حد بالا با بیلی‌روبین ≤۲ برابر: توقف تا پایه یا ≤۳ برابر، سپس دوز کمتر. بیلی‌روبین بیش از ۳ برابر: توقف تا پایه یا ≤۱٫۵ برابر، سپس دوز کمتر. ALT/AST بیش از ۳ برابر همراه بیلی‌روبین بیش از ۲ برابر (بدون کلستاز یا همولیز): قطع دائم [۱].
- ریه: ILD/پنومونیت مرتبط با درمان با هر درجه: قطع دائم [۱].
- کلیه: نارسایی کلیه درجه ۳: توقف تا کراتینین ≤۱٫۵ برابر حد بالا، سپس دوز کمتر؛ درجه ۴: قطع دائم [۱].
- برادیکاردی: بدون علامت: بدون تغییر دوز. علامت‌دار: توقف تا رفع علامت یا ضربان ≥۶۰ و بازبینی داروهای همراه (از جمله ضدفشارخون)؛ اگر داروی مقصر قطع یا تنظیم شد، با همان دوز و در غیر این صورت با دوز کمتر ادامه یابد. تهدیدکننده حیات: بدون داروی مقصر، قطع دائم؛ با داروی مقصر قطع‌شده، ادامه با دوز کمتر و در عود، قطع دائم [۱].
- CPK: بیش از ۵ برابر حد بالا: توقف تا پایه یا ≤۲٫۵ برابر، سپس همان دوز. بیش از ۱۰ برابر یا بار دوم بیش از ۵ برابر: توقف، سپس دوز کمتر [۱].
- کم‌خونی همولیتیک: در صورت شک، توقف؛ پس از بهبود، دوز کمتر یا قطع دائم [۱].
- تری‌گلیسرید بیش از ۵۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر (۵٫۷ میلی‌مول در لیتر): توقف تا ≤۵۰۰ و پایش لیپاز، آمیلاز و علائم پانکراتیت؛ سپس همان دوز با پایش منظم؛ در عود، کاهش دوز در نظر گرفته شود [۱].
- نارسایی کبد و کلیه: Child-Pugh C: ۴۵۰ میلی‌گرم دو بار در روز؛ Child-Pugh A و B: بدون تعدیل. نارسایی خفیف و متوسط کلیه: بدون تعدیل؛ CLcr کمتر از ۳۰ میلی‌لیتر در دقیقه بررسی نشده است [۱].
- تداخل‌ها: برچسب FDA برای مهارکننده‌ها یا القاکننده‌های CYP3A تنظیم دوز توصیه نمی‌کند؛ پوزاکونازول، ریفامپین و ازومپرازول اثر بالینی معناداری بر مواجهه آلکتینیب و M4 نداشتند [۱].
ویژه پزشکان
دوز استاندارد (برچسب FDA)
آلکتینیب ادجوانت
سرطان ریه غیرسلول کوچک ALK مثبت (آزمون تأییدشده FDA) پس از رزکسیون تومور، تومور ≥۴ سانتی‌متر یا با درگیری غدد لنفاویطول هر دوره: پیوسته
سرطان ریه غیرسلول کوچک ALK مثبت (آزمون تأییدشده FDA) پس از رزکسیون تومور، تومور ≥۴ سانتی‌متر یا با درگیری غدد لنفاوی
پیش از تجویز: نکات تجویز| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| آلکتینیب | ۶۰۰ میلی‌گرم (۴ کپسول ۱۵۰ میلی‌گرمی) دو بار در روز | خوراکی، همراه غذا | هر روز، پیوسته |
آلکتینیب در بیماری متاستاتیک
سرطان ریه غیرسلول کوچک متاستاتیک ALK مثبت (آزمون تأییدشده FDA)طول هر دوره: پیوسته
سرطان ریه غیرسلول کوچک متاستاتیک ALK مثبت (آزمون تأییدشده FDA)
پیش از تجویز: نکات تجویز| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| آلکتینیب | ۶۰۰ میلی‌گرم دو بار در روز | خوراکی، همراه غذا | هر روز، پیوسته |
دوزها مطابق پروتکل کارآزمایی، رهنمود یا برچسب رسمی دارو (منبع در یادداشت هر رژیم) است. پیش از تجویز، شمارش سلول‌های خون، عملکرد کلیه و کبد، تداخلات دارویی و شرایط بیمار را بررسی کنید و دوز را بر اساس برچسب دارو تعدیل کنید.
عوارض جانبی
در مجموعه ۵۳۳ بیماری که آلکتینیب را به‌صورت تک‌دارویی با دوز ۶۰۰ میلی‌گرم دو بار در روز در کارآزمایی‌های NP28761، NP28673، ALEX و ALINA دریافت کردند، شایع‌ترین عوارض (۲۰٪ یا بیشتر) این‌ها بودند [۱]:
- اختلال کبدی (افزایش آنزیم‌ها یا بیلی‌روبین): ۴۱٪
- یبوست: ۳۹٪
- خستگی: ۳۶٪
- درد عضلانی: ۳۱٪
- ورم (دست، پا، صورت یا پلک): ۲۹٪
- بثورات پوستی: ۲۳٪
- سرفه: ۲۱٪
شایع‌ترین ناهنجاری‌های آزمایشگاهی درجه ۳ یا ۴ افزایش CPK (۶٪)، کاهش هموگلوبین (۴٫۴٪)، افزایش ALT (۴٫۲٪)، افزایش بیلی‌روبین (۴٫۰٪) و افزایش AST (۳٫۴٪) بود [۱].
حساسیت به نور: در ۹٫۹٪ بیماران کارآزمایی‌های NP28761 و NP28673 رخ داد که تقریباً همه موارد خفیف (درجه ۱) بودند [۱]. افزایش وزن نیز در ۹٫۹٪ بیماران ALEX و ۱۳٪ بیماران ALINA گزارش شد [۱].
عوارض جدی
برچسب آلکتینیب هشدار جعبه‌ای (Boxed Warning) ندارد، اما هشدارهای مهم زیر در آن آمده است (فراوانی‌ها در مجموعه ۵۳۳ بیمار، مگر خلاف آن ذکر شود) [۱]:
- آسیب کبدی: ۴۱٪ (درجه ۳ یا بالاتر ۸٪)؛ در ALINA ۶۱٪ (درجه ۳ یا بالاتر ۴٫۷٪). بیشتر افزایش آنزیم‌ها در ۳ ماه اول رخ داد و سه بیمار دچار آسیب کبدی ناشی از دارو شدند [۱].
- بیماری بینابینی ریه/پنومونیت: ۱٫۳٪ (درجه ۳ در ۰٫۴٪) [۱].
- آسیب کلیه: ۱۲٪، شامل درجه ۳ یا بالاتر در ۱٫۷٪ که ۰٫۴٪ کشنده بود [۱].
- کندی ضربان قلب (برادیکاردی): ۱۱٪؛ در ۲۰٪ بیمارانی که نوار قلب پیاپی داشتند، ضربان پس از دوز کمتر از ۵۰ در دقیقه بود [۱].
- درد عضلانی شدید و افزایش CPK: درد عضلانی ۳۱٪ (درجه ۳ یا بالاتر ۰٫۸٪)؛ افزایش CPK در ۵۶٪ (درجه ۳ یا بالاتر ۶٪) [۱].
- کم‌خونی همولیتیک (تخریب زودرس گلبول‌های قرمز): ۳٫۱٪ در ALINA [۱].
- افزایش شدید تری‌گلیسرید منجر به پانکراتیت: در مطالعه NP28761 افزایش تری‌گلیسرید در ۵۷٪ (درجه ۳ در ۷٪) دیده شد؛ موارد شدید همراه پانکراتیت حاد تهدیدکننده حیات پس از عرضه گزارش شده است [۱].
- آسیب به جنین: بر اساس مطالعات حیوانی و سازوکار اثر [۱].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
در صورت بروز هر یک از این علائم فوراً به تیم درمان خود اطلاع دهید [۱]:
- زردی پوست یا سفیدی چشم، ادرار تیره، خارش، تهوع یا استفراغ، درد سمت راست شکم، کاهش اشتها یا کبودی و خونریزی آسان‌تر از معمول
- تنگی نفس، سرفه یا تب تازه یا بدترشونده
- تغییر مقدار یا رنگ ادرار، یا تورم تازه یا بدترشونده پاها
- سرگیجه، احساس سبکی سر یا غش
- درد عضلانی بی‌دلیل یا پایدار، حساسیت یا ضعف عضلانی
- زردی، ضعف یا سرگیجه همراه تنگی نفس (علائم احتمالی کم‌خونی همولیتیک)
- درد بالای شکم همراه تهوع، استفراغ، نفخ یا تب (علائم احتمالی پانکراتیت)
- بارداری یا احتمال بارداری
در موارد شدید (مانند تنگی نفس شدید یا غش) با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
تداخلات، بارداری و احتیاط‌ها
تداخل‌های دارویی: فهرست همه داروها، مکمل‌ها و داروهای گیاهی خود را به پزشک بدهید و به‌ویژه درباره داروهای قلبی و فشار خون بگویید، زیرا ممکن است کندی ضربان قلب را تشدید کنند [۱]. برخلاف بسیاری از داروهای هدفمند خوراکی، در مطالعات بالینی مصرف همزمان آلکتینیب با یک مهارکننده قوی CYP3A (پوزاکونازول)، یک القاکننده قوی CYP3A (ریفامپین) یا داروی کاهنده اسید معده (ازومپرازول) اثر بالینی معناداری بر سطح دارو نداشت [۱].
آفتاب: در طول درمان و تا دست‌کم ۷ روز پس از قطع دارو از ماندن طولانی زیر آفتاب پرهیز کنید و از ضدآفتاب و بالم لب با طیف وسیع (UVA/UVB) و SPF ۵۰ یا بیشتر استفاده کنید [۱].
بارداری و پیشگیری: زنان در سن باروری باید در طول درمان و تا ۵ هفته پس از آخرین دوز، و مردانی که همسرشان می‌تواند باردار شود در طول درمان و تا ۳ ماه پس از آخرین دوز از روش مؤثر پیشگیری استفاده کنند [۱]. اثر دارو بر باروری در حیوانات بررسی نشده است [۱].
شیردهی: در طول درمان و تا ۱ هفته پس از آخرین دوز شیر ندهید [۱].
واکسن‌ها: برچسب FDA توصیه خاصی درباره واکسن‌ها ندارد؛ پیش از هر واکسیناسیون با تیم درمان خود مشورت کنید.
نگهداری: در دمای حداکثر ۳۰ درجه سانتی‌گراد، در ظرف اصلی و دور از نور و رطوبت [۱].
پرسش‌های متداول
آیا آلکتینیب شیمی‌درمانی است؟
چرا باید آلکتینیب را همراه غذا بخورم؟
برچسب دارو مصرف آن را همراه غذا توصیه می‌کند، زیرا غذا جذب دارو را افزایش می‌دهد؛ یک وعده پرچرب و پرکالری مواجهه با دارو را ۳٫۱ برابر کرد [۱].
چه مدت باید این دارو را مصرف کنم؟
پس از جراحی، درمان در مجموع ۲ سال طول می‌کشد مگر اینکه بیماری عود کند یا عوارض غیرقابل‌تحمل رخ دهد؛ در بیماری متاستاتیک تا زمان پیشرفت بیماری یا عوارض غیرقابل‌تحمل ادامه می‌یابد [۱].
آیا آلکتینیب روی متاستاز مغزی اثر دارد؟
اگر یک نوبت را فراموش کنم یا بعد از خوردن دارو استفراغ کنم چه کنم؟
دوز اضافه مصرف نکنید و نوبت بعدی را در زمان معمول خود بخورید [۱].
شواهد علمی
مطالعات کلیدی
۱ موردآلکتینیب در سرطان ریه غیرسلول‌کوچک رزکت‌شده ALK مثبت
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۶ منبعنمایش همه منابع، ۴ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲Alectinib in Resected ALK-Positive Non–Small-Cell Lung Cancer
- ۳Alecensa (alectinib): European public assessment report (EPAR)
- ۴Alectinib versus Crizotinib in Untreated ALK-Positive Non–Small-Cell Lung Cancer
- ۵Alectinib in ALK-positive, crizotinib-resistant, non-small-cell lung cancer: a single-group, multicentre, phase 2 trial
- ۶Alectinib in Crizotinib-Refractory ALK-Rearranged Non–Small-Cell Lung Cancer: A Phase II Global Study
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۸ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.