خلاصه نکات کلیدی
- لوپرولاید (Leuprolide) با نام‌های تجاری لوپرون دیپو و الیگارد، یک آگونیست GnRH است که تستوسترون را به سطح اخته (کمتر از ۵۰ نانوگرم در دسی‌لیتر) می‌رساند و برای درمان سرطان پروستات پیشرفته تأیید شده است [۱، ۲].
- دارو به‌صورت تزریق آهسته‌رهش هر ۱، ۳، ۴ یا ۶ ماه توسط کادر درمان تزریق می‌شود [۱، ۲].
- در هفته‌های اول، افزایش موقت تستوسترون ممکن است علائم بیماری را بدتر کند (پدیده «شعله‌ور شدن تومور») [۱].
- شایع‌ترین عارضه گرگرفتگی است؛ عوارض مهم دیگر شامل افزایش قند و چربی خون، خطر قلبی‌عروقی، طولانی شدن فاصله QT و کاهش تراکم استخوان است [۱].
- در سرطان پروستات متاستاتیک حساس به هورمون، رهنمود ESMO لوپرولاید یا سایر روش‌های محرومیت از آندروژن را به‌تنهایی کافی نمی‌داند و ترکیب با داروهای جدید ضد آندروژن را توصیه می‌کند [۳].
این دارو چیست و چگونه عمل می‌کند؟
لوپرولاید (Leuprolide) که در برخی منابع لوپرورلین هم نامیده می‌شود، یک آگونیست هورمون آزادکننده گنادوتروپین (GnRH) است. فرم آهسته‌رهش عضلانی آن با نام لوپرون دیپو (Lupron Depot) نخستین بار در سال ۱۹۸۹ و فرم زیرجلدی آن با نام الیگارد (Eligard) در سال ۲۰۰۲ در آمریکا تأیید شد [۱، ۲].
رشد بیشتر سرطان‌های پروستات به هورمون مردانه (تستوسترون) وابسته است. لوپرولاید در ابتدا غده هیپوفیز را تحریک می‌کند و سبب افزایش موقت LH، FSH و تستوسترون می‌شود؛ اما ادامه تحریک پیوسته، هیپوفیز را «خسته» می‌کند و ترشح این هورمون‌ها کاهش می‌یابد، به‌طوری که تستوسترون به سطح اخته می‌رسد [۱]. در مطالعه لوپرون دیپو ۷٫۵ میلی‌گرم ماهانه، تستوسترون در ۹۴٪ بیماران ظرف ۳۰ روز به سطح اخته رسید [۱]. این روش «درمان محرومیت از آندروژن» (ADT) نامیده می‌شود و پس از قطع دارو، عملکرد هورمونی معمولاً ظرف حدود سه ماه بازمی‌گردد [۱].
در چه سرطان‌هایی استفاده می‌شود؟
| سرطان | موقعیت درمانی | شواهد کلیدی |
|---|---|---|
| سرطان پروستات پیشرفته | کاربرد تأییدشده در برچسب FDA لوپرون دیپو و الیگارد [۱، ۲] | کاهش و حفظ تستوسترون در سطح اخته؛ در مطالعه فرم ماهانه، ۹۴٪ بیماران ظرف ۳۰ روز به سطح اخته رسیدند [۱]. |
| سرطان پروستات متاستاتیک حساس به هورمون | ستون اصلی درمان (ADT) همراه داروهای تشدیدکننده | رهنمود ESMO 2026: ADT به‌همراه یک مهارکننده مسیر گیرنده آندروژن (آبیراترون، آپالوتامید، انزالوتامید یا دارولوتامید) قویاً توصیه می‌شود و ADT به‌تنهایی به‌طور کلی توصیه نمی‌شود [۳]. در CHAARTED، افزودن دوستاکسل به ADT بقای کلی را از ۴۴٫۰ به ۵۷٫۶ ماه رساند (HR ۰٫۶۱) [۴]. در ARASENS، افزودن دارولوتامید به ADT و دوستاکسل خطر مرگ را ۳۲٫۵٪ کاهش داد (HR ۰٫۶۸) [۵]. |
| عود بیوشیمیایی پرخطر (افزایش PSA پس از درمان موضعی) | لوپرولاید به‌تنهایی یا همراه انزالوتامید | کارآزمایی EMBARK: انزالوتامید همراه لوپرولاید در مقایسه با لوپرولاید تنها خطر متاستاز یا مرگ را کاهش داد (HR ۰٫۴۲)؛ بقای بدون متاستاز ۵ ساله ۸۷٫۳٪ در برابر ۷۱٫۴٪ بود [۶]. |
| سرطان پروستات مقاوم به اخته (CRPC) | ادامه درمان پس از مقاوم شدن به اخته | برچسب FDA: درمان با آگونیست GnRH معمولاً پس از بروز CRPC غیرمتاستاتیک و متاستاتیک ادامه می‌یابد [۱]. در nmCRPC پرخطر، ESMO افزودن آپالوتامید، دارولوتامید یا انزالوتامید به ADT را توصیه می‌کند [۳]. |
این صفحه فقط کاربرد لوپرولاید در سرطان پروستات را پوشش می‌دهد. فرم‌های سرطان پروستات لوپرون دیپو برای کودکان تأیید نشده‌اند و دوزهای مختلف به دلیل رهش متفاوت با هم جمع‌پذیر نیستند [۱].
نحوه مصرف و دوز
- لوپرولاید را همیشه کادر درمان تزریق می‌کند [۱، ۲]. لوپرون دیپو به عضله (باسن، ران یا بازو) و الیگارد زیر پوست (معمولاً شکم) تزریق می‌شود و محل تزریق باید هر بار عوض شود [۱، ۲].
- بسته به نوع فرآورده، تزریق هر ۱، ۳، ۴ یا ۶ ماه یک بار انجام می‌شود [۱، ۲]. نوبت‌های تزریق را از دست ندهید؛ تأخیر طولانی ممکن است سبب بالا رفتن دوباره تستوسترون شود [۱].
- درمان معمولاً طولانی‌مدت است [۱]. هرگز بدون مشورت با پزشک درمان را متوقف نکنید.
- پزشک به‌طور دوره‌ای سطح تستوسترون و PSA، و همچنین قند خون یا HbA1c، چربی‌های خون و علائم بیماری قلبی را بررسی می‌کند [۱].
- پیش از شروع: منع مصرف در حساسیت به GnRH، آگونیست‌های GnRH یا اجزای فرآورده. در متاستاز مهره‌ای یا انسداد مجاری ادراری، خطر شعله‌ور شدن بیماری (افزایش حدود ۵۰٪ تستوسترون در هفته‌های اول) سنجیده شود. در سندرم QT طولانی مادرزادی، نارسایی قلب، اختلالات مکرر الکترولیت یا مصرف داروهای طولانی‌کننده QT، سود و خطر سنجیده و الکترولیت‌ها اصلاح شوند [۱].
- هفته‌های اول: پایش دقیق درد استخوان، نوروپاتی، هماچوری، انسداد ادراری و فشردگی نخاع [۱].
- تعدیل دوز: کاهش دوز تعریف نشده است. در شک به واکنش شدید پوستی (SJS/TEN، DRESS، AGEP) دارو متوقف و در صورت تأیید یا واکنش پوستی درجه ۴ قطع دائم شود [۱].
- کلیه و کبد: فارماکوکینتیک در نارسایی کلیه یا کبد تعیین نشده است؛ تعدیل دوزی در برچسب نیامده است [۲].
- پایش: تستوسترون سرم (در بیشتر بیماران ظرف ۴ هفته به سطح اخته، کمتر از ۵۰ نانوگرم/دسی‌لیتر) و PSA؛ قند خون و/یا HbA1c و چربی‌های سرم؛ علائم بیماری قلبی‌عروقی؛ ECG و الکترولیت‌ها به‌طور دوره‌ای در نظر گرفته شود [۱، ۲].
- نوبت تأخیری: برچسب‌ها دستور مشخصی ندارند؛ نوبت‌ها طبق برنامه فرآورده (هر ۴، ۱۲، ۱۶ یا ۲۴ هفته برای لوپرون دیپو) تنظیم شوند [۱].
ویژه پزشکان
دوز استاندارد (برچسب FDA؛ سرطان پروستات پیشرفته)
لوپرون دیپو (لوپرولاید استات دیپو)
سرطان پروستات پیشرفته؛ ادامه پس از بروز CRPC غیرمتاستاتیک و متاستاتیکطول هر دوره: بسته به فرآورده
سرطان پروستات پیشرفته؛ ادامه پس از بروز CRPC غیرمتاستاتیک و متاستاتیک [۱]
پیش از تجویز: نکات تجویز| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| ماهانه | |||
| لوپرون دیپو | ۷٫۵ میلی‌گرم | عضلانی (باسن، قدام ران یا دلتوئید) | هر ۴ هفته |
| ۳ ماهه | |||
| لوپرون دیپو | ۲۲٫۵ میلی‌گرم | عضلانی | هر ۱۲ هفته |
| ۴ ماهه | |||
| لوپرون دیپو | ۳۰ میلی‌گرم | عضلانی | هر ۱۶ هفته |
| ۶ ماهه | |||
| لوپرون دیپو | ۴۵ میلی‌گرم | عضلانی | هر ۲۴ هفته |
یک تزریق واحد در هر نوبت؛ به دلیل رهش متفاوت، دوزها جمع‌پذیر نیستند و دوز کسری یا ترکیب چند فرآورده مجاز نیست. سوسپانسیون آماده‌شده فوراً یا حداکثر ظرف ۲ ساعت تزریق شود؛ محل تزریق هر بار عوض شود. فقط توسط کادر درمان [۱].
الیگارد (لوپرولاید استات زیرجلدی)
سرطان پروستات پیشرفته؛ ادامه پس از بروز CRPC متاستاتیکطول هر دوره: بسته به فرآورده
سرطان پروستات پیشرفته؛ ادامه پس از بروز CRPC متاستاتیک [۲]
پیش از تجویز: نکات تجویز| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| ماهانه | |||
| الیگارد | ۷٫۵ میلی‌گرم | زیرجلدی (شکم یا بالای باسن) | هر ماه |
| ۳ ماهه | |||
| الیگارد | ۲۲٫۵ میلی‌گرم | زیرجلدی | هر ۳ ماه |
| ۴ ماهه | |||
| الیگارد | ۳۰ میلی‌گرم | زیرجلدی | هر ۴ ماه |
| ۶ ماهه | |||
| الیگارد | ۴۵ میلی‌گرم | زیرجلدی | هر ۶ ماه |
پیش از مخلوط کردن به دمای اتاق برسد؛ پس از آماده‌سازی ظرف ۳۰ دقیقه تزریق شود. محل تزریق دوره‌ای عوض شود و از نواحی تحت فشار کمربند یا لباس پرهیز شود. فقط توسط کادر درمان [۲].
دوزها مطابق پروتکل کارآزمایی، رهنمود یا برچسب رسمی دارو (منبع در یادداشت هر رژیم) است. پیش از تجویز، شمارش سلول‌های خون، عملکرد کلیه و کبد، تداخلات دارویی و شرایط بیمار را بررسی کنید و دوز را بر اساس برچسب دارو تعدیل کنید.
عوارض جانبی
عوارض شایع
| عارضه | فراوانی |
|---|---|
| گرگرفتگی | ۵۸٫۹٪ |
| عفونت تنفسی فوقانی یا علائم شبه‌آنفلوانزا | ۲۱٫۲٪ |
| درد یا ناراحتی محل تزریق | ۱۹٫۲٪ |
| خستگی | ۱۳٫۲٪ |
| یبوست | ۹٫۹٪ |
| درد مفاصل | ۹٫۳٪ |
| بی‌خوابی | ۸٫۶٪ |
| سردرد | ۷٫۹٪ |
| افزایش فشار خون | ۶٫۶٪ |
منبع: برچسب FDA لوپرون دیپو [۱]. در مطالعات فرم ۳ ماهه (۲۲٫۵ میلی‌گرم)، گرگرفتگی یا تعریق در ۵۸٫۵٪ و کوچک شدن بیضه در ۲۰٫۲٪ بیماران گزارش شد [۱]. شایع‌ترین عوارض الیگارد خستگی و بی‌حالی، گرگرفتگی و تعریق و کوچک شدن بیضه است [۲].
عوارض جدی
لوپرولاید هشدار جعبه‌ای (Boxed Warning) ندارد، اما هشدارها و احتیاط‌های مهم برچسب دارو عبارت‌اند از [۱]:
- شعله‌ور شدن تومور: در هفته‌های اول، تستوسترون حدود ۵۰٪ بالاتر از سطح پایه می‌رود و ممکن است درد استخوان، علائم عصبی، خون در ادرار یا انسداد ادراری بدتر شود. فشار بر نخاع ممکن است به فلج (گاه کشنده) منجر شود [۱].
- تغییرات متابولیک: افزایش قند خون، دیابت یا بدتر شدن دیابت قبلی، افزایش چربی خون و کبد چرب غیرالکلی (از جمله سیروز) [۱].
- بیماری قلبی‌عروقی: افزایش خطر سکته قلبی، مرگ ناگهانی قلبی و سکته مغزی در مردان گزارش شده است [۱].
- طولانی شدن فاصله QT: به‌ویژه در افراد با سندرم QT طولانی مادرزادی، نارسایی قلبی، اختلالات الکترولیتی مکرر یا مصرف داروهای طولانی‌کننده QT [۱].
- کاهش تراکم استخوان: اخته شدن طولانی‌مدت دارویی بر تراکم استخوان اثر دارد [۱]. در یک مطالعه بزرگ، ۱۹٫۴٪ مردانی که ADT گرفته بودند ظرف ۵ سال دچار شکستگی شدند، در برابر ۱۲٫۶٪ مردانی که ADT نگرفته بودند [۷].
- تشنج، حتی در افراد بدون سابقه قبلی [۱].
- واکنش‌های پوستی شدید مانند استیونس-جانسون، نکرولیز سمی اپیدرم، DRESS و AGEP [۱].
- موارد نادر: آپوپلکسی هیپوفیز (معمولاً در ۲ هفته اول و در افراد دارای آدنوم هیپوفیز)، افکار یا اقدام به خودکشی، آسیب کبدی جدی و واکنش‌های آنافیلاکتیک [۱].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
در صورت بروز این علائم فوراً با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید [۱]:
- در هفته‌های اول درمان: درد استخوان شدید یا بدترشونده، ضعف، بی‌حسی یا گزگز پاها، دشواری در راه رفتن، خون در ادرار یا ناتوانی در ادرار کردن
- درد قفسه سینه، تنگی نفس، یا علائم سکته مغزی مانند ضعف ناگهانی یک سمت بدن یا اختلال تکلم
- تشنج
- تب، علائم شبه‌آنفلوانزا، زخم‌های دهان یا بثورات پوستی پیشرونده
- سردرد ناگهانی شدید، استفراغ یا اختلال دید (به‌ویژه در دو هفته نخست پس از اولین تزریق)
- افسردگی شدید یا افکار آسیب به خود
- درد، سفتی، آبسه یا زخم در محل تزریق
تداخلات، بارداری و احتیاط‌ها
- سلامت استخوان: درمان طولانی‌مدت تراکم استخوان را کاهش می‌دهد [۱]. در مردانی که برای سرطان پروستات غیرمتاستاتیک ADT می‌گرفتند، دنوزوماب تراکم ستون فقرات کمری را ۵٫۶٪ افزایش داد (در برابر کاهش ۱٫۰٪ با دارونما) و شکستگی جدید مهره را کمتر کرد (۱٫۵٪ در برابر ۳٫۹٪) [۸]. درباره سنجش تراکم استخوان با پزشک صحبت کنید.
- ورزش: رهنمود ESMO برای همه بیماران دریافت‌کننده ADT ورزش ترکیبی هوازی و مقاومتی را توصیه می‌کند؛ دست‌کم ۱۲ هفته تحت نظارت و سپس به‌صورت مستقل [۳].
- داروهای طولانی‌کننده QT: اگر داروهایی مصرف می‌کنید که فاصله QT را طولانی می‌کنند، به پزشک بگویید؛ ممکن است نوار قلب و الکترولیت‌ها پایش شوند [۱].
- آزمایش‌های هورمونی: نتایج آزمایش‌های عملکرد هیپوفیز و غدد جنسی در طول درمان و تا ۳ ماه پس از آن ممکن است تحت تأثیر دارو باشد [۱].
- باروری: لوپرولاید ممکن است سبب ناباروری شود؛ درباره برنامه‌ریزی و پیشگیری از بارداری با پزشک مشورت کنید [۱].
پرسش‌های متداول
پرسش‌های متداول
«شعله‌ور شدن تومور» چیست و چرا در هفته‌های اول رخ می‌دهد؟
هر چند وقت یک بار باید تزریق انجام شود؟
آیا گرگرفتگی و مشکلات جنسی طبیعی است؟
آیا لوپرولاید به‌تنهایی برای سرطان پروستات متاستاتیک کافی است؟
در سرطان پروستات متاستاتیک حساس به هورمون، رهنمود ESMO 2026 درمان محرومیت از آندروژن به‌تنهایی را به‌طور کلی توصیه نمی‌کند و ترکیب آن با داروهایی مانند آبیراترون، آپالوتامید، انزالوتامید یا دارولوتامید (و در برخی بیماران دوستاکسل) را پیشنهاد می‌دهد [۳]. لوپرولاید معمولاً «پایه» این ترکیب‌هاست.
اگر بیماری به هورمون‌درمانی مقاوم شود، تزریق را قطع می‌کنند؟
معمولاً نه. طبق برچسب دارو، درمان با آگونیست GnRH پس از مقاوم شدن به اخته (CRPC) اغلب همراه داروهای دیگر ادامه می‌یابد [۱].
شواهد علمی
مطالعات کلیدی
۵ موردسرطان پروستات پیشرفته و متاستاتیک: رهنمود بالینی ESMO برای تشخیص، درمان و پیگیری
افزودن آبیراترون و پردنیزون به درمان محرومیت از آندروژن و دوستاکسل در سرطان پروستات متاستاتیک حساس به اخته‌سازی de novo (PEACE-1): یک مطالعه فاز ۳ چندمرکزی، باز و تصادفی با طراحی فاکتوریل ۲×۲
دارولوتامید و بقا در سرطان پروستات متاستاتیک حساس به هورمون
بهبود پیامدها با انزالوتامید در سرطان پروستات با عود بیوشیمیایی
درمان شیمیایی-هورمونی در سرطان پروستات متاستاتیک حساس به هورمون
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۸ منبعنمایش همه منابع، ۶ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴Chemohormonal Therapy in Metastatic Hormone-Sensitive Prostate Cancer
- ۵Darolutamide and Survival in Metastatic, Hormone-Sensitive Prostate Cancer
- ۶Improved Outcomes with Enzalutamide in Biochemically Recurrent Prostate Cancer
- ۷Risk of Fracture after Androgen Deprivation for Prostate Cancer
- ۸Denosumab in Men Receiving Androgen-Deprivation Therapy for Prostate Cancer
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۸ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.