خلاصه نکات کلیدی
- فیلگراستیم نسخه نوترکیب فاکتور محرک کلونی گرانولوسیت (G-CSF) است که مغز استخوان را به ساخت نوتروفیل‌ها، گلبول‌های سفید مبارزه با عفونت، تحریک می‌کند [۱].
- مهم‌ترین کاربرد آن کاهش عفونت به شکل تب همراه با نوتروپنی در بیمارانی است که شیمی‌درمانی سرکوب‌کننده مغز استخوان می‌گیرند [۱].
- در کارآزمایی پایه، تب و نوتروپنی با فیلگراستیم در ۴۰٪ و با دارونما در ۷۷٪ بیماران رخ داد [۲].
- رهنمود ASCO پیشگیری با فاکتورهای رشد را زمانی توصیه می‌کند که خطر تب و نوتروپنی رژیم حدود ۲۰٪ یا بیشتر باشد [۳].
- دارو دست‌کم ۲۴ ساعت پس از پایان شیمی‌درمانی شروع می‌شود و نباید در ۲۴ ساعت پیش از شیمی‌درمانی تزریق شود [۱].
- شایع‌ترین عوارض تب، درد (از جمله درد استخوان و کمر)، بثورات، سرفه و تنگی نفس است؛ درد بالای سمت چپ شکم یا شانه چپ ممکن است نشانه بزرگی یا پارگی طحال باشد و نیاز به مراجعه فوری دارد [۱].
این دارو چیست و چگونه عمل می‌کند؟
فیلگراستیم یک فاکتور محرک کلونی گرانولوسیت انسانی است که با فناوری DNA نوترکیب در باکتری اشریشیا کلی تولید می‌شود. توالی آمینواسیدی آن با نوع طبیعی انسانی یکسان است، به جز یک متیونین اضافه در ابتدای زنجیره [۱]. G-CSF طبیعی تولید نوتروفیل‌ها را در مغز استخوان تنظیم می‌کند و بر تکثیر، تمایز و برخی عملکردهای آن‌ها (مانند بیگانه‌خواری) اثر دارد؛ اثر مستقیم آن بر سایر رده‌های سلول خونی اندک است [۱].
پس از شروع فیلگراستیم، افزایش گذرای نوتروفیل‌ها معمولاً ۱ تا ۲ روز بعد دیده می‌شود؛ با قطع دارو، تعداد نوتروفیل‌های در گردش معمولاً طی ۱ تا ۲ روز ۵۰٪ کاهش می‌یابد و طی ۱ تا ۷ روز به سطح پیش از درمان برمی‌گردد [۱]. نیمه‌عمر حذف آن حدود ۳٫۵ ساعت است و به همین دلیل روزانه تزریق می‌شود [۱]. فیلگراستیم نخستین بار در سال ۱۹۹۱ در آمریکا تأیید شد [۱].
در چه سرطان‌هایی استفاده می‌شود؟
| کاربرد | هدف |
|---|---|
| سرطان‌های غیرمیلوئید (تومورهای جامد، لنفوم) با شیمی‌درمانی سرکوب‌کننده مغز استخوان | کاهش عفونت به شکل تب و نوتروپنی |
| لوسمی میلوئید حاد (AML) پس از شیمی‌درمانی القایی یا تحکیمی | کوتاه کردن زمان بهبود نوتروفیل و مدت تب |
| سرطان‌های غیرمیلوئید با شیمی‌درمانی میلوآبلاتیو و پیوند مغز استخوان | کاهش مدت نوتروپنی و عوارض آن |
| جمع‌آوری سلول‌های بنیادی خون محیطی برای پیوند اتولوگ | انتقال سلول‌های بنیادی از مغز استخوان به خون برای جمع‌آوری با آفرزیس |
| نوتروپنی مزمن شدید (مادرزادی، دوره‌ای یا ایدیوپاتیک) با علامت | کاهش عفونت، تب و زخم دهان |
| مواجهه حاد با دوزهای سرکوب‌کننده پرتو (سندرم حاد پرتوی) | افزایش بقا |
همه کاربردهای این جدول در برچسب FDA آمده است [۱].
ویژه پزشکان
| کاربرد | شواهد کلیدی |
|---|---|
| سرطان‌های غیرمیلوئید (تومورهای جامد، لنفوم) با شیمی‌درمانی سرکوب‌کننده مغز استخوان | کارآزمایی تصادفی دوسوکور در سرطان ریه سلول کوچک: تب و نوتروپنی ۴۰٪ در برابر ۷۶٪ [۱، ۲] |
| لوسمی میلوئید حاد (AML) پس از شیمی‌درمانی القایی یا تحکیمی | میانه نوتروپنی شدید ۱۴ روز در برابر ۱۹ روز با دارونما؛ بدون تفاوت در بهبودی کامل یا بقا [۱] |
| سرطان‌های غیرمیلوئید با شیمی‌درمانی میلوآبلاتیو و پیوند مغز استخوان | کاهش معنادار روزهای نوتروپنی شدید در کارآزمایی‌های تصادفی لنفوم [۱] |
| جمع‌آوری سلول‌های بنیادی خون محیطی برای پیوند اتولوگ | برچسب FDA [۱] |
| نوتروپنی مزمن شدید (مادرزادی، دوره‌ای یا ایدیوپاتیک) با علامت | برچسب FDA [۱] |
| مواجهه حاد با دوزهای سرکوب‌کننده پرتو (سندرم حاد پرتوی) | بر پایه مطالعات حیوانی، زیرا مطالعه انسانی ممکن نبود [۱] |
در مرور سیستماتیک ۱۷ کارآزمایی تصادفی، G-CSF پیشگیرانه خطر تب و نوتروپنی را ۴۶٪، مرگ ناشی از عفونت را ۴۵٪ و مرگ زودرس را ۴۰٪ کاهش داد [۴].
نحوه مصرف و دوز
فهرست رژیم‌های درمانی و دوز۵ رژیم
- فیلگراستیم به‌صورت تزریق زیرجلدی روزانه (یا گاهی وریدی) داده می‌شود. محل‌های مناسب تزریق زیرجلدی: بخش بیرونی بازو، شکم، ران یا بخش بالایی و بیرونی باسن [۱].
- اگر خودتان یا یکی از اعضای خانواده تزریق را انجام می‌دهید، باید ابتدا از کادر درمان آموزش ببینید و دستورالعمل استفاده از ویال یا سرنگ آماده را دنبال کنید [۱].
- تزریق معمولاً از دست‌کم ۲۴ ساعت پس از شیمی‌درمانی شروع می‌شود و تا زمانی که پزشک بر اساس آزمایش خون تعیین کند (معمولاً تا دو هفته) ادامه می‌یابد [۱]. حتی اگر شمارش گلبول‌ها پس از یکی دو روز بالا رفت، دارو را خودسرانه قطع نکنید؛ این افزایش اولیه گذراست [۱].
- در طول درمان، آزمایش شمارش کامل خون معمولاً دو بار در هفته انجام می‌شود [۱].
- دارو را ۳۰ دقیقه پیش از تزریق از یخچال بیرون بیاورید تا به دمای اتاق برسد. آن را تکان ندهید. اگر محلول کدر، تغییر رنگ‌یافته یا دارای ذرات است، استفاده نکنید. باقی‌مانده ویال یا سرنگ را دور بریزید [۱].
- اگر یک دوز را فراموش کردید، با پزشک یا پرستار خود تماس بگیرید [۱].
- پیش از شروع و پایش: CBC و پلاکت پیش از شروع و دست‌کم دو بار در هفته در طول درمان همراه شیمی‌درمانی [۱].
- تزریق: زیرجلدی در بازو، شکم، ران یا بخش بالایی‌بیرونی باسن؛ ۳۰ دقیقه پیش از تزریق به دمای اتاق برسد (حداکثر ۲۴ ساعت بیرون از یخچال). برای انفوزیون وریدی فقط با دکستروز ۵٪ رقیق شود (هرگز سدیم کلرید)؛ در غلظت ۵ تا ۱۵ میکروگرم/میلی‌لیتر، آلبومین انسانی تا غلظت نهایی ۲ میلی‌گرم/میلی‌لیتر اضافه شود [۱]. اشکال دارویی: ویال ۳۰۰ میکروگرم/۱ میلی‌لیتر و ۴۸۰ میکروگرم/۱٫۶ میلی‌لیتر؛ سرنگ آماده ۳۰۰ میکروگرم/۰٫۵ میلی‌لیتر و ۴۸۰ میکروگرم/۰٫۸ میلی‌لیتر [۱].
- قطع یا توقف: قطع دائم در واکنش آلرژیک جدی؛ قطع در ARDS و بحران سلول داسی؛ توقف در واسکولیت پوستی (از سرگیری با دوز کمتر پس از بهبود)؛ در گلومرولونفریت محتمل، کاهش یا توقف دوز. درد بالای شکم سمت چپ یا شانه: ارزیابی بزرگی یا پارگی طحال [۱].
- کلیه و کبد: تعدیل دوز لازم نیست [۱].
ویژه پزشکان
دوز استاندارد (برچسب FDA)
شیمی‌درمانی سرکوب‌کننده مغز استخوان (تومورهای غیرمیلوئید) یا AML (القایی/تحکیمی)
پیشگیری یا کاهش نوتروپنی ناشی از شیمی‌درمانیطول هر دوره: هر دوره شیمی‌درمانی
پیشگیری یا کاهش نوتروپنی ناشی از شیمی‌درمانی [۱]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| هر دوره شیمی‌درمانی | |||
| فیلگراستیم | ۵ میکروگرم/کیلوگرم در روز (دوز شروع) | زیرجلدی، انفوزیون وریدی کوتاه ۱۵ تا ۳۰ دقیقه یا انفوزیون وریدی مداوم | یک بار در روز؛ شروع دست‌کم ۲۴ ساعت پس از شیمی‌درمانی |
در ۲۴ ساعت پیش از شیمی‌درمانی داده نشود. افزایش گذرای نوتروفیل ۱ تا ۲ روز پس از شروع طبیعی است؛ دارو زودهنگام قطع نشود. افزایش دوز به میزان ۵ میکروگرم/کیلوگرم در هر دوره بر اساس مدت و شدت نادیر ANC قابل بررسی است؛ اگر ANC پس از نادیر از ۱۰٬۰۰۰ در میلی‌مترمکعب فراتر رفت، قطع شود [۱].
پیوند مغز استخوان
سرطان‌های غیرمیلوئید با شیمی‌درمانی میلوآبلاتیوطول هر دوره: روزانه
سرطان‌های غیرمیلوئید با شیمی‌درمانی میلوآبلاتیو [۱]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| پس از پیوند | |||
| فیلگراستیم | ۱۰ میکروگرم/کیلوگرم در روز | انفوزیون وریدی حداکثر ۲۴ ساعته | دوز اول دست‌کم ۲۴ ساعت پس از شیمی‌درمانی و ۲۴ ساعت پس از تزریق مغز استخوان |
ANC بیش از ۱۰۰۰ در میلی‌مترمکعب ۳ روز متوالی: کاهش به ۵ میکروگرم/کیلوگرم در روز؛ اگر ۳ روز متوالی دیگر بالای ۱۰۰۰ ماند: قطع؛ اگر سپس به زیر ۱۰۰۰ رسید: از سرگیری با ۵ میکروگرم/کیلوگرم در روز. اگر در طول دوز ۵ میکروگرم/کیلوگرم ANC به زیر ۱۰۰۰ رسید، به ۱۰ میکروگرم/کیلوگرم برگردید. CBC و پلاکت مکرر پایش شود [۱].
بسیج سلول‌های بنیادی خون محیطی (اتولوگ)
پیش از آفرزیسطول هر دوره: روزانه
پیش از آفرزیس [۱]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| بسیج | |||
| فیلگراستیم | ۱۰ میکروگرم/کیلوگرم در روز | زیرجلدی | یک بار در روز |
شمارش نوتروفیل پس از ۴ روز بررسی شود؛ اگر WBC از ۱۰۰٬۰۰۰ در میلی‌مترمکعب فراتر رفت، قطع شود [۱].
نوتروپنی مزمن شدید
پس از تأیید تشخیص با CBC سریال، مورفولوژی و کاریوتایپ مغز استخوانطول هر دوره: روزانه و مزمن
پس از تأیید تشخیص با CBC سریال، مورفولوژی و کاریوتایپ مغز استخوان [۱]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| مادرزادی | |||
| فیلگراستیم | ۶ میکروگرم/کیلوگرم | زیرجلدی | دو بار در روز (دوز شروع) |
| دوره‌ای یا ایدیوپاتیک | |||
| فیلگراستیم | ۵ میکروگرم/کیلوگرم | زیرجلدی | یک بار در روز (دوز شروع) |
CBC با افتراقی و پلاکت در ۴ هفته اول و ۲ هفته پس از هر تغییر دوز، سپس ماهانه در سال اول [۱].
سندرم حاد پرتوی (سندرم خون‌ساز)
مواجهه با پرتو بیش از ۲ گریطول هر دوره: روزانه
مواجهه با پرتو بیش از ۲ گری [۱]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| هرچه زودتر پس از مواجهه | |||
| فیلگراستیم | ۱۰ میکروگرم/کیلوگرم | زیرجلدی | یک بار در روز |
CBC پایه و سپس تقریباً هر ۳ روز؛ تجویز به انتظار CBC به تأخیر نیفتد [۱].
دوزها مطابق پروتکل کارآزمایی، رهنمود یا برچسب رسمی دارو (منبع در یادداشت هر رژیم) است. پیش از تجویز، شمارش سلول‌های خون، عملکرد کلیه و کبد، تداخلات دارویی و شرایط بیمار را بررسی کنید و دوز را بر اساس برچسب دارو تعدیل کنید.
عوارض جانبی
عوارض شایع
در کارآزمایی‌های کنترل‌شده با دارونما در بیماران تحت شیمی‌درمانی، شایع‌ترین عوارضی که دست‌کم ۵٪ بیشتر از دارونما رخ دادند تب، درد، بثورات، سرفه و تنگی نفس بودند [۱]. درد استخوان عارضه شناخته‌شده G-CSF است؛ در کارآزمایی پایه، درد خفیف تا متوسط مغز استخوان در ۲۰٪ بیماران رخ داد [۲] و در مرور سیستماتیک کارآزمایی‌ها، درد استخوان یا عضلانی‌اسکلتی در ۱۹٫۶٪ دریافت‌کنندگان G-CSF در برابر ۱۰٫۴٪ گروه کنترل گزارش شد [۴]. در بیمارانی که برای جمع‌آوری سلول‌های بنیادی فیلگراستیم می‌گیرند، درد استخوان، تب و سردرد شایع‌ترین عوارض‌اند [۱].
| عارضه | فیلگراستیم (۲۹۴ بیمار) | دارونما (۱۵۷ بیمار) |
|---|---|---|
| تب | ۴۸٪ | ۲۹٪ |
| تهوع | ۴۳٪ | ۳۲٪ |
| خستگی | ۲۰٪ | ۱۰٪ |
| کمردرد | ۱۵٪ | ۸٪ |
| سرگیجه | ۱۴٪ | ۳٪ |
| سرفه | ۱۴٪ | ۸٪ |
| بثورات پوستی | ۱۴٪ | ۵٪ |
| درد قفسه سینه | ۱۳٪ | ۶٪ |
| تنگی نفس | ۱۳٪ | ۸٪ |
| درد | ۱۲٪ | ۶٪ |
| درد استخوان | ۱۱٪ | ۶٪ |
| درد مفاصل | ۹٪ | ۲٪ |
اختلالات آزمایشگاهی در همین کارآزمایی‌ها: کاهش پلاکت ۳۸٪ در برابر ۲۹٪ و افزایش LDH و آلکالن فسفاتاز خون هر کدام ۶٪ در برابر ۱٪ [۱]. داده‌ها از سه کارآزمایی تصادفی کنترل‌شده با دارونما در سرطان ریه سلول کوچک و لنفوم غیرهوچکین [۱]. برخی از این عوارض ممکن است با خود بیماری یا شیمی‌درمانی مرتبط باشند.
عوارض جدی
عوارض جدی نادرند اما باید شناخته شوند [۱]:
- بزرگی یا پارگی طحال که موارد کشنده هم داشته است؛ با درد بالای سمت چپ شکم یا شانه چپ.
- سندرم دیسترس تنفسی حاد (ARDS)؛ با تب و تنگی نفس.
- واکنش‌های آلرژیک جدی از جمله آنافیلاکسی، که بیشتر در اولین مواجهه رخ داده و ممکن است چند روز پس از درمان اولیه عود کند.
- بحران داسی‌شکل شدید و گاه کشنده در افراد مبتلا به بیماری‌های سلول داسی.
- گلومرولونفریت (التهاب کلیه)؛ با تورم صورت یا مچ پا، ادرار تیره یا خونی، یا کاهش ادرار.
- سندرم نشت مویرگی؛ با افت فشار خون، تورم و کاهش آلبومین، که در صورت تأخیر درمان می‌تواند تهدیدکننده زندگی باشد.
- سندرم میلودیسپلاستیک و لوسمی میلوئید حاد در بیماران مبتلا به سرطان سینه و ریه که فیلگراستیم را همراه شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی گرفته‌اند، و در نوتروپنی مادرزادی.
- افزایش شدید گلبول‌های سفید (۱۰۰٬۰۰۰ در میلی‌متر مکعب یا بیشتر در حدود ۲٪ بیماران با دوز بیش از ۵ میکروگرم بر کیلوگرم) و کاهش پلاکت.
- واسکولیت پوستی و آرتریت عروق بزرگ و متوسط از جمله آئورتیت که ممکن است از هفته اول درمان با تب، درد شکم، کمردرد، سردرد یا گردن‌درد بروز کند.
- خونریزی ریوی و خلط خونی در اهداکنندگان سالم سلول بنیادی (کاربرد غیرتأییدشده).
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
در این موارد فوراً با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید [۱]:
- درد بالای سمت چپ شکم یا درد شانه چپ (احتمال بزرگی یا پارگی طحال).
- تنگی نفس، با یا بدون تب.
- بثورات، تورم صورت، خس‌خس سینه، تنگی نفس، سرگیجه یا تپش قلب (واکنش آلرژیک).
- تورم صورت یا مچ پا، ادرار تیره یا خونی، یا کاهش ادرار.
- لکه‌های بنفش یا قرمزی پوست (احتمال واسکولیت).
- تب، درد شکم، کمردرد، سردرد یا گردن‌درد بدون علت مشخص (احتمال آرتریت).
- خستگی، تب و کبودی یا خونریزی آسان.
همچنین به یاد داشته باشید: هر تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در دوران شیمی‌درمانی، حتی در حین مصرف فیلگراستیم، اورژانس است [۷].
تداخلات، بارداری و احتیاط‌ها
- منع مصرف: سابقه واکنش آلرژیک جدی به فاکتورهای محرک کلونی گرانولوسیت انسانی مانند فیلگراستیم یا پگ‌فیلگراستیم [۱].
- زمان‌بندی با شیمی‌درمانی و پرتودرمانی: به دلیل حساسیت سلول‌های در حال تقسیم سریع مغز استخوان، از ۲۴ ساعت پیش تا ۲۴ ساعت پس از شیمی‌درمانی تزریق نشود؛ مصرف هم‌زمان با شیمی‌درمانی و پرتودرمانی توصیه نمی‌شود [۱].
- تداخل‌های دارویی: برچسب FDA بخش جداگانه‌ای برای تداخل‌های دارویی ندارد؛ با این حال فهرست همه داروهای خود را به پزشک بدهید.
- بارداری: داده‌های مطالعات مشاهده‌ای ارتباطی میان مصرف فیلگراستیم در بارداری و نقایص مادرزادی عمده، سقط یا پیامدهای نامطلوب مادر و جنین نشان نداده‌اند [۱]. اگر باردار هستید یا قصد بارداری دارید، به پزشک بگویید.
- شیردهی: انتقال فیلگراستیم به شیر مادر گزارش شده است؛ در چند گزارش موردی عارضه‌ای در نوزاد دیده نشد. تصمیم با سنجش سود و زیان گرفته می‌شود [۱].
- حساسیت به لاتکس: درپوش سوزن سرنگ آماده حاوی لاستیک طبیعی خشک (لاتکس) است؛ افراد حساس به لاتکس نباید سرنگ آماده را تزریق کنند [۱].
- نگهداری: در یخچال (۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد) در جعبه اصلی و دور از نور. منجمد نکنید؛ اگر یک بار یخ زد در یخچال ذوب کنید، اما اگر بیش از یک بار یخ زد دور بریزید. ویال یا سرنگی که بیش از ۲۴ ساعت در دمای اتاق مانده باید دور ریخته شود [۱].
- اسکن استخوان: افزایش فعالیت مغز استخوان ممکن است تغییرات گذرا در تصویربرداری استخوان ایجاد کند؛ اگر اسکن دارید، به پزشک بگویید که فیلگراستیم می‌گیرید [۱].
- بیوسیمیلارها: در یک کارآزمایی فاز ۳ در سرطان سینه، فیلگراستیم بیوسیمیلار EP2006 از نظر مدت نوتروپنی شدید غیرفروتر از نوپوژن بود و از نظر اثربخشی و ایمنی تفاوت بالینی معناداری با آن نداشت [۶].
پرسش‌های متداول
چرا بعد از تزریق فیلگراستیم استخوان‌هایم درد می‌کند؟
فرق فیلگراستیم با پگ‌فیلگراستیم چیست؟
آیا فیلگراستیم باعث رشد سرطان می‌شود؟
اگر یک روز تزریق را فراموش کنم چه کنم؟
با پزشک یا پرستار خود تماس بگیرید تا درباره ادامه برنامه راهنمایی کنند [۱].
شواهد علمی
مطالعات کلیدی
۱ موردکاهش تب و نوتروپنی ناشی از شیمی‌درمانی با فاکتور محرک کلونی گرانولوسیت در بیماران مبتلا به سرطان ریه سلول کوچک
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۷ منبعنمایش همه منابع، ۵ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵2010 update of EORTC guidelines for the use of granulocyte-colony stimulating factor to reduce the incidence of chemotherapy-induced febrile neutropenia in adult patients with lymphoproliferative disorders and solid tumours
- ۶Comparison of EP2006, a filgrastim biosimilar, to the reference: a phase III, randomized, double-blind clinical study in the prevention of severe neutropenia in patients with breast cancer receiving myelosuppressive chemotherapy
- ۷Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۸ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.