متاستاز کبدی یعنی سلول‌های سرطانی از عضو دیگری، مثل روده بزرگ، پانکراس، معده، سینه یا ریه، به کبد رسیده‌اند؛ این همان سرطان اول است که پخش شده، نه سرطان کبد، و مثل همان سرطان درمان می‌شود [۱، ۳]. درمان به نوع سرطان اول بستگی دارد و بیشتر وقت‌ها دارو، یعنی شیمی‌درمانی، درمان هدفمند یا ایمنی‌درمانی، درمان اصلی است [۱، ۳]. اما در سرطان روده بزرگ، اگر بتوان همه تومورهای کبد را با جراحی برداشت، در یک مطالعه بزرگ تقریباً نیمی از بیماران ۵ سال بعد زنده بودند و دست‌کم ۱ نفر از هر ۶ نفر کاملاً درمان می‌شود [۵، ۶].
نکات کلیدی
- متاستاز کبدی سرطان کبد نیست: سرطان سینه‌ای که به کبد رسیده، «سرطان سینه پخش‌شده» است و مثل سرطان سینه درمان می‌شود [۱].
- کبد از شایع‌ترین جاهایی است که سرطان به آن می‌رسد؛ شایع‌ترین منشأ آن سرطان روده بزرگ است [۳]. تقریباً نیمی از بیماران سرطان روده بزرگ، هنگام تشخیص یا بعدها، متاستاز کبدی پیدا می‌کنند [۲].
- متاستاز کبدی ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد و در سی‌تی‌اسکن یا سونوگرافی پیدا شود؛ اگر علامت بدهد، بیشتر زردی یا ورم شکم است [۱، ۳].
- در سرطان روده بزرگ، اگر بیماری فقط در کبد باشد و بتوان همه تومورها را با جراحی برداشت یا با سوزاندن از بین برد، شانس زندگی طولانی و حتی درمان کامل وجود دارد [۵، ۶، ۷].
- در سرطان‌های دیگر، مثل پانکراس، معده و سینه، درمان اصلی دارو است و هدف کنترل طولانی بیماری و زندگی بهتر است [۱، ۱۰، ۱۱].
متاستاز کبدی چیست؟ آیا همان سرطان کبد است؟
سلول‌های سرطانی می‌توانند از جای اول جدا شوند، از راه خون به کبد برسند و آنجا تومورهای تازه بسازند [۱]. به این تومورها «متاستاز کبدی» یا «سرطان ثانویه کبد» می‌گویند. سلول‌های آن زیر میکروسکوپ شبیه سرطان اول‌اند، نه شبیه سلول‌های کبد؛ برای همین بیماری همان نام سرطان اول را دارد و مثل همان درمان می‌شود [۱].
این با سرطان خود کبد فرق دارد؛ سرطانی که از خود سلول‌های کبد شروع می‌شود. درباره آن بخوانید: علائم سرطان کبد چیست؟
سرطان‌هایی که بیشتر به کبد می‌رسند [۱، ۳]:
- سرطان روده بزرگ، شایع‌ترین منشأ
- سرطان پانکراس و سرطان معده
- سرطان سینه و سرطان ریه
- ملانوما (نوعی سرطان پوست)
- سرطان‌های دیگری مثل تخمدان، مثانه، کلیه، پروستات و رحم هم ممکن است به کبد برسند [۱]
اگر سرطان به کبد رسیده باشد، معمولاً یعنی سرطان مرحله ۴ [۱]. اما همان‌طور که در ادامه می‌خوانید، مرحله ۴ همیشه به معنای پایان راه نیست. درباره پخش شدن سرطان به‌طور کلی بخوانید: متاستاز یعنی چه؟، متاستاز استخوان و سرطان چقدر سریع رشد می‌کند؟
متاستاز کبد چه علائمی دارد؟
متاستازهای کبدی همیشه علامت ندارند [۱]. بیشتر وقت‌ها در سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن، MRI یا پت اسکن پیدا می‌شوند؛ هنگام تشخیص سرطان اول، یا در پیگیری‌های بعد از درمان [۳]. اگر علامت بدهند، علائم به اندازه و جای تومورها بستگی دارد [۱]:
- زردی پوست و سفیدی چشم
- ورم یا بزرگ شدن شکم
این علائم علت‌های دیگری هم دارند و همیشه به معنای متاستاز نیستند؛ ولی اگر سرطان دارید یا داشته‌اید، زود به پزشک خبر دهید. بیشتر بخوانید: پت اسکن چیست؟ و بالا بودن CEA یعنی چه؟
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
اگر سرطانی دارید که به کبد رسیده یا ممکن است برسد، در این موارد منتظر نوبت بعدی نمانید و همان روز با تیم درمان تماس بگیرید:
- زرد شدن پوست یا سفیدی چشم [۱]
- ورم شکم که زود بیشتر می‌شود [۱]
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر، یا لرز در دوران شیمی‌درمانی [۱۲]
- درد شکم که با داروهای فعلی کنترل نمی‌شود (درد سرطان درمان‌پذیر است)
در هر وضعیت اورژانسی، مثل تنگی نفس شدید، استفراغ خون یا بیهوشی، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
متاستاز کبد درمان دارد؟
بله؛ برای بیشتر سرطان‌هایی که به کبد رسیده‌اند درمان وجود دارد. انتخاب درمان به نوع سرطان اول، تعداد و جای تومورهای کبد، اینکه سرطان به جای دیگری هم رسیده یا نه، درمان‌های قبلی و سلامت کلی بستگی دارد [۱]. درمان‌ها دو گروه‌اند:
درمان با دارو
شیمی‌درمانی، درمان هدفمند و ایمنی‌درمانی در همه بدن اثر می‌کنند؛ در بیشتر سرطان‌هایی که به کبد رسیده‌اند، درمان اصلی همین‌هاست [۳]. انتخاب دارو به نوع سرطان و ویژگی‌های ژنی تومور بستگی دارد [۱، ۳]. بیشتر بخوانید: درمان هدفمند و ایمنی‌درمانی
درمان خود تومورهای کبد
وقتی تومورها کم‌اند و فقط در کبدند، به‌ویژه در سرطان روده بزرگ، می‌توان خود آن‌ها را هم درمان کرد [۲]:
سرطان روده بزرگ که به کبد رسیده است
سرطان روده بزرگ بهترین نمونه است که متاستاز کبدی در آن گاهی درمان کامل دارد. پزشکان در یک جلسه مشترک (جراح کبد، پزشک انکولوژی و رادیولوژیست) بررسی می‌کنند که آیا همه تومورهای کبد را می‌توان برداشت. برای این کار، تعداد و جای تومورها، فاصله آن‌ها از رگ‌های بزرگ کبد، و اندازه کبد سالمی که باقی می‌ماند مهم است [۲].
- اگر تومورها برداشتنی باشند: معمولاً جراحی انجام می‌شود و اغلب چند ماه شیمی‌درمانی پیش و پس از آن هم داده می‌شود؛ این شیمی‌درمانی در یک مطالعه بزرگ برگشت بیماری را عقب انداخت [۵].
- اگر تومورها کوچک باشند (تا ۳ سانتی‌متر): در یک مطالعه، سوزاندن تومورها در زنده ماندن کمتر از جراحی نبود و عوارض کمتری داشت [۸].
- اگر تومورها در ابتدا برداشتنی نباشند: شیمی‌درمانی چنددارویی گاهی تومورها را آن‌قدر کوچک می‌کند که بعد بتوان آن‌ها را برداشت؛ این بیماران تقریباً همان شانس کسانی را دارند که از اول قابل جراحی بودند [۲].
- اگر جراحی ممکن نباشد: در مطالعه‌ای روی بیمارانی که تومورهای کبدشان برداشتنی نبود، افزودن سوزاندن تومورها به شیمی‌درمانی، تعداد کسانی را که ۸ سال بعد زنده بودند تقریباً ۴ برابر کرد [۷].
- پیوند کبد: در چند مرکز تخصصی، برای بیماران بسیار انتخاب‌شده‌ای که تومورها فقط در کبدند و با شیمی‌درمانی خوب کنترل شده‌اند، پیوند کبد بررسی شده است؛ در یک مطالعه، بیش از نیمی از کسانی که برای پیوند انتخاب شدند ۵ سال بعد زنده بودند [۲].
انتخاب داروها به آزمایش ژنی تومور بستگی دارد؛ در نوع خاصی به نام MSI-H، ایمنی‌درمانی بسیار مؤثر است: ایمنی‌درمانی در سرطان روده بزرگ MSI-H. جزئیات بیشتر را در صفحه سرطان روده بزرگ بخوانید.
طول عمر در سرطان روده با متاستاز کبد چقدر است؟
جواب برای هر بیمار فرق دارد و بیش از همه به این بستگی دارد که آیا همه تومورها را می‌توان برداشت یا از بین برد:
- وقتی همه تومورهای کبد با جراحی برداشته می‌شوند: در یک مطالعه بزرگ اروپایی، تقریباً نیمی از بیماران ۵ سال بعد زنده بودند [۵]. در مطالعه‌ای در آمریکا روی بیش از ۶۰۰ بیمار، حدود ۱ نفر از هر ۶ نفر ۱۰ سال بعد زنده بود و تقریباً همه این افراد سرطانی نداشتند؛ یعنی کاملاً درمان شده بودند [۶].
- وقتی چند نقطه محدود پخش‌شده هست: در مطالعه‌ای روی بیماران با ۱ تا ۵ نقطه پخش‌شده از سرطان‌های مختلف (از جمله روده بزرگ)، پرتودرمانی دقیق به همه نقطه‌ها، تعداد کسانی را که ۵ سال بعد زنده بودند بیش از دو برابر کرد [۹].
- همه بیماران سرطان روده بزرگ پخش‌شده، روی هم: در آمریکا، از هر ۱۰ نفر حدود ۱ تا ۲ نفر ۵ سال بعد زنده‌اند [۴]. این عدد شامل کسانی هم هست که سرطانشان به جاهای زیادی رسیده و جراحی برایشان ممکن نبوده است.
این عددها میانگین گروه‌های بزرگ بیماران‌اند و آینده یک نفر را پیش‌بینی نمی‌کنند. بیشتر بخوانید: بیمار سرطانی چقدر عمر می‌کند؟
سرطان سینه، معده یا پانکراس که به کبد رسیده
در این سرطان‌ها، متاستاز کبدی معمولاً نشان می‌دهد که سرطان در همه بدن پخش شده است؛ برای همین درمان اصلی دارو است و هدف آن کنترل طولانی بیماری، کم کردن علائم و زندگی بهتر است [۱]. در موارد کمی، تیم درمان ممکن است درمان خود تومورهای کبد را هم پیشنهاد کند [۹].
- سرطان سینه: داروها بر اساس نوع سرطان سینه انتخاب می‌شوند (هورمون‌مثبت، HER2 مثبت یا سه‌گانه منفی) [۱۳]. بخوانید: سرطان سینه هورمون‌مثبت، سرطان سینه HER2 مثبت و آیا سرطان سینه قابل درمان است؟
- سرطان معده: شیمی‌درمانی، گاهی همراه ایمنی‌درمانی، یا در نوع HER2 مثبت همراه داروی هدفمند تراستوزوماب [۱۱]. بخوانید: سرطان معده
- سرطان پانکراس: شیمی‌درمانی ترکیبی در بیمارانی که حالشان اجازه می‌دهد، و درمان سبک‌تر در بقیه [۱۰]. بخوانید: سرطان پانکراس
از پزشک بخواهید شما را از همان ابتدا به تیم مراقبت تسکینی (کنترل درد و علائم) هم معرفی کند: سرطان مرحله ۴ و مراقبت تسکینی
پرسش‌های متداول
متاستاز کبد یعنی آخر خط؟ آیا کشنده است؟
نه همیشه. متاستاز کبدی بیماری جدی است، ولی بعضی بیماران سال‌ها با سرطانی که خوب کنترل شده زندگی می‌کنند [۱]. در سرطان روده بزرگ، اگر همه تومورهای کبد برداشته شوند، دست‌کم ۱ نفر از هر ۶ نفر کاملاً درمان می‌شود [۶].
متاستاز کبد خوب می‌شود؟ کاملاً از بین می‌رود؟
متاستاز کبد درد دارد؟
متاستاز کبدی همیشه علامت یا درد ایجاد نمی‌کند [۱]. اگر درد دارید، درد سرطان درمان‌پذیر است و نباید آن را تحمل کنید: درد سرطان: درمان‌پذیر است، تحمل نکنید
با متاستاز کبد می‌شود شیمی‌درمانی کرد؟
در گزارش سونوگرافی ضایعه کبدی نوشته‌اند؛ یعنی سرطان به کبد رفته؟
نه لزوماً. برای فهمیدن نوع یک ضایعه کبدی معمولاً تصویربرداری دقیق‌تر مثل سی‌تی‌اسکن، MRI یا پت اسکن لازم است [۳]؛ اگر نتیجه روشن نباشد، پزشک ممکن است نمونه‌برداری را پیشنهاد کند. نتیجه را با پزشکتان بررسی کنید. بیشتر بخوانید: بیوپسی (نمونه‌برداری) چیست؟
چه سؤال‌هایی از پزشک بپرسم؟
- آیا تومورهای کبد من با جراحی، سوزاندن یا پرتودرمانی قابل درمان‌اند؟ آیا پرونده‌ام در جلسه مشترک با جراح کبد بررسی شده است؟
- اگر الان نه، آیا ممکن است بعد از شیمی‌درمانی قابل جراحی شوند؟
- آزمایش ژنی تومور من چه نشان داده و چه دارویی با آن جور است؟
- هدف درمان من چیست: درمان کامل یا کنترل طولانی؟
شواهد درمان موضعی متاستاز کبدی (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
قابلیت رزکسیون و نتایج. حدود ۵۰٪ بیماران سرطان کولون در زمان تشخیص یا هنگام عود متاستاز کبدی دارند. معیارهای قابلیت رزکسیون: تعداد محدود ضایعات، محل داخل کبدی ضایعات، نبود درگیری عروق اصلی، نبود یا محدود بودن بیماری خارج کبدی و ذخیره عملکردی کافی کبد. پس از رزکسیون با حاشیه منفی، بقای ۵ ساله ۲۵ تا ۴۰٪ در مطالعات عمدتاً غیرتصادفی (سطح شواهد C3)؛ بیمارانی که پس از شیمی‌درمانی قابل رزکسیون شده‌اند، بقای ۵ ساله مشابه بیماران قابل رزکسیون از ابتدا دارند و رژیم تبدیلی برتر مشخص نیست [۲]. در سری MSKCC (۶۱۲ بیمار رزکسیون‌شده در ۱۹۸۵ تا ۱۹۹۴)، میانه بقای اختصاصی بیماری ۴۴ ماه بود؛ ۱۰۲ بیمار واقعاً ۱۰ سال زنده ماندند که ۹۹ نفر (۹۷٪) بدون بیماری بودند، در حالی که ۳۴٪ بازماندگان ۵ ساله بعداً از سرطان فوت کردند. به گفته نویسندگان، در بیماران خوب انتخاب‌شده احتمال درمان قطعی دست‌کم ۱ از ۶ است و عوامل پیش‌آگهی بد مانع آن نیستند [۶].
شیمی‌درمانی پیرامون جراحی (EORTC 40983). ۳۶۴ بیمار با حداکثر ۴ متاستاز کبدی قابل رزکسیون؛ ۶ دوره FOLFOX4 پیش و ۶ دوره پس از جراحی در برابر جراحی تنها. با میانه پیگیری ۸٫۵ سال، OS ۵ ساله ۵۱٫۲٪ در برابر ۴۷٫۸٪ (HR ۰٫۸۸؛ ۹۵٪ CI: ۰٫۶۸ تا ۱٫۱۴؛ P=۰٫۳۴)، میانه OS ۶۱٫۳ در برابر ۵۴٫۳ ماه؛ به دلیل سود پیشین در PFS، FOLFOX4 پیرامون جراحی درمان مرجع باقی ماند [۵].
ابلیشن. CLOCC (فاز ۲، ۱۱۹ بیمار، متاستاز کبدی غیرقابل رزکسیون کمتر از ۱۰ عدد و بدون بیماری خارج کبدی): درمان سیستمیک همراه RFA با یا بدون رزکسیون در برابر درمان سیستمیک تنها؛ با میانه پیگیری ۹٫۷ سال، HR مرگ ۰٫۵۸ (۹۵٪ CI: ۰٫۳۸ تا ۰٫۸۸؛ P=۰٫۰۱)، OS ۵ ساله ۴۳٫۱٪ در برابر ۳۰٫۳٪ و ۸ ساله ۳۵٫۹٪ در برابر ۸٫۹٪؛ میانه OS ۴۵٫۶ در برابر ۴۰٫۵ ماه [۷]. COLLISION (فاز ۳، ۳۰۰ بیمار، حداکثر ۱۰ متاستاز ≤۳ سانتی‌متر قابل رزکسیون، ECOG ۰ تا ۲): ابلیشن حرارتی در برابر رزکسیون؛ در تحلیل میانی زودتر متوقف شد؛ HR بقای کلی ۱٫۰۵ (۹۵٪ CI: ۰٫۶۹ تا ۱٫۵۸)، عوارض ۱۹٪ در برابر ۴۶٪، عوارض جدی ۷٪ در برابر ۲۰٪، مرگ مرتبط با درمان ۰ در برابر ۳ بیمار (۲٪) [۸].
SABR در بیماری الیگومتاستاتیک (SABR-COMET). ۹۹ بیمار با تومور اولیه کنترل‌شده و ۱ تا ۵ متاستاز (سینه، ریه و کولورکتال هر کدام ۱۸ و پروستات ۱۶ بیمار)؛ OS ۵ ساله ۴۲٫۳٪ با SABR همراه درمان استاندارد در برابر ۱۷٫۷٪ با درمان استاندارد تسکینی (log-rank طبقه‌بندی‌شده P=۰٫۰۰۶)، بدون تفاوت در کیفیت زندگی [۹].
پیوند کبد. در TRANSMET (۹۴ بیمار با متاستاز کبدی غیرقابل رزکسیون دائمی)، OS ۵ ساله در تحلیل ITT ۵۷٪ با پیوند همراه شیمی‌درمانی در برابر ۱۳٪ با شیمی‌درمانی تنها، و در تحلیل per-protocol ۷۳٪ در برابر ۹٪ (سطح شواهد A1)؛ هدف، کنترل سیستمیک خوب پیش از پیوند است [۲].
سرطان‌های دیگر. پانکراس متاستاتیک با ECOG ۰ تا ۱، بیلی‌روبین کمتر از ۱٫۵ برابر حد بالای طبیعی و بدون بیماری همراه عمده: FOLFIRINOX یا NALIRIFOX خط اول (I, A)؛ جمسیتابین همراه نب‌پاکلی‌تاکسل هم قابل استفاده است (I, B) [۱۰]. معده پیشرفته: نیولوماب همراه شیمی‌درمانی در PD-L1 CPS ≥۵ و تراستوزوماب همراه شیمی‌درمانی در HER2 مثبت (I, A) [۱۱]. بقای نسبی ۵ ساله سرطان کولورکتال مرحله دوردست در آمریکا ۱۵٪ است [۴].
شواهد علمی
شواهد علمی
۳ موردرادیوتراپی استریوتاکتیک ابلیتیو برای درمان جامع سرطان‌های الیگومتاستاتیک: نتایج بلندمدت کارآزمایی تصادفی فاز ۲
سرطان معده: رهنمود بالینی ESMO برای تشخیص، درمان و پیگیری
به‌روزرسانی فوری رهنمود بالینی ESMO درباره مدیریت سرطان متاستاتیک پانکراس
پرسش‌های مرتبط
منابع علمی
۱۳ منبعنمایش همه منابع، ۴ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴Colorectal cancer statistics, 2026
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
- ۱۳Breast Cancer Treatment (PDQ®)–Health Professional Version
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/liver-metastases/